Wat is een variatie?

Twee soorten: variaties op een harmonisch schema en thema met variaties — Allereerst de variaties op een harmonisch schema. Dit is te herkennen aan een steeds herhalend motief in de bas. Daarboven klinkt dan steeds een andere, gevarieerde melodie. Hoe kun je allemaal variëren op een thema? Dat kan onder meer door het veranderen van ritme of maatsoort, het veranderen van instrumentatie of door het veranderen van de begeleiding. Of door verandering van toonsoort, tempo of verandering van majeur naar mineur of andersom. — Wat hebben ‘Altijd is Kortjakje ziek’, een graaf met slaapproblemen en Conquest of Paradise te maken met het thema variatie? Binnen de variatie zijn er twee smaken: Variaties op een harmonisch schema en de iets vrijere vorm: Thema en variaties. Allereerst die variaties op een harmonisch schema . Die zijn te herkennen aan een steeds herhalend motief in de bas. Een voorbeeld hiervan is de Canon van Pachelbel of PaCHELbel zoals je het schijnbaar in het Duits moet zeggen. we luisteren even naar het motiefje in de bas. Deze vier maten worden het hele stuk door herhaald en daarboven klinkt er steeds een andere melodie. Cha, conne we maar wat meer van dit soort duidelijke voorbeelden geven. De Chaconne, de Chaconne van Johann Sebastian Bach natuurlijk, die hij voor viool solo schreef, of zijn Passacaglia voor orgel. Het zijn allebei hoogtepunten die slechts gebaseerd zijn op een kort motief in de bas. Een goed motief om als componist te laten zien wat je allemaal in huis hebt. Eigenlijk is deze vorm gewoon een akkoordenschema waarop gevarieerd of geïmproviseerd wordt. Het Is dus ook de basis van de jazz, de geïmproviseerde muziek. Vanaf de barokperiode werden er regelmatig klavierwedstrijden gehouden. Wie kon dat nou het beste orgel, klavecimbel of piano spelen? De deelnemers kregen vaak een muzikaal thema voorgeschoteld waarop geïmproviseerd moest worden. Zo'n thema hoefde helemaal niet ingewikkeld te zijn. Mozart kon bijvoorbeeld prima uit de voeten met de toen ook al bekende melodie van ‘Altijd is Kortjakje ziek’. Mozarts variaties op ‘Ah, je vous dirai maman’. Nou, dit gevarieer deed het goed bij het publiek. En vanwege dit grote succes gingen componisten deze improvisaties uitwerken. Hoe kan je allemaal variëren op een thema? Nou, dat kan onder meer door het toevoegen of weglaten van noten aan een melodie, door bijvoorbeeld versieringen, veranderen van ritme of maatsoort, veranderen van instrumentatie of door het veranderen van de begeleiding. Ook kan er gevarieerd worden op basis van het karakter van een stuk. Het idee van de originele melodie blijft dan wel herkenbaar, maar door het veranderen van bijvoorbeeld toonsoort, tempo of overgangen van majeur naar mineur kan een vrolijk thema ineens heel droevig klinken. De Oostenrijker Anton Diabelli was niet alleen muziekuitgever en componist, maar ook een slimme ondernemer. Hij bedacht een leuke reclamestunt voor zijn bedrijf. In 1822 stuurde hij aan alle gerenommeerde Weense pianisten een zelf gecomponeerd thema. De opdracht: Schrijf variaties op het door mij bedachte thema. En de winnaar? Nou die krijgt een flink geldbedrag. Nou, een heel stel musici reageren, waaronder bekende namen als Carl Czerny, het tienjarige wonderkind Franz Liszt en Franz Schubert. En de beroemdste pianist uit die tijd, Ludwig van Beethoven Nou, die reageerde niet op die prijsvraag. Hij vond het maar een thema van niks. Wél nam hij de moeite om een ander gedeelte van het muziekstukje van de in zijn ogen amateurcomponist Diabelli onder de loep te nemen. Hij componeerde daar maar liefst 33 variaties op. Variaties die inmiddels tot een van de monumenten uit de pianoliteratuur zijn gaan behoren. De Diabelli Variaties van Beethoven. Een ander monument uit de thema met variatie-literatuur komt weer van Bach: de Goldbergvariaties. Bach schijnt het geschreven te hebben op aandringen van de gezant van Rusland in Saksen, graaf Hermann Carl von Keyserlingk, die een jonge klavecinist in zijn dienst had, namelijk Johann Gottlieb Goldberg. Als de graaf last had van slapeloosheid, nou dan liet hij Goldberg delen van de variatiecyclus spelen en meneer sliep als een os. Ja! De dankbaarheid van graaf Keyserlingk was groot. Vanwege de hoge kwaliteit van het werk schonk hij Bach een gouden beker gevuld met honderd Louis d’Or. Een van de meest gebruikte thema's waarop gevarieerd wordt is La Folia. Het is misschien wel het oudste thema uit de Europese muziekgeschiedenis. Afgelopen vier eeuwen hebben meer dan 150 componisten dit thema gebruikt. van Liszt door Carl Nielsen en van Rachmaninov tot aan Vangelis met Conquest of Paradise. Een ander populair thema is de 24e vioolcaprice van vioolvirtuoos Niccolo Paganini. Ja, dát wist Paganinie van tevoren. Franz Liszt, Witold Lutoslawski, Johannes Brahms, en wederom Rachmaninov gingen daarmee aan de slag. Het is vooral heel mooi wat Rachmaninov met het thema van Paganini doet, want voor de 18e variatie zette hij de bladmuziek van Paganini op de kop. Jazeker, hij speelde het thema ondersteboven en dacht: “Zo kan het ook, zo klinkt het nog veel mooier”. Zo ontstond er een prachtig nieuwe melodie die toch te maken heeft met het originele thema. De meest extreme variatiereeks die komt van de Amerikaan Frederic Rzewski: ‘The People United Will Never Be Defeated!’ heet het stuk. Het bestaat uit één thema en 36 variaties, maar dat wordt door pianisten gezien als een zeer grote uitdaging, want het thema bestaat uit een korte, op het eerste gehoor vrij eenvoudige melodie, maar daarna volgen er een uur lang variaties in bijna elk te bedenken muziekgenre van serialisme tot blues, van klassiek tot minimal music. Maar is dit allemaal te heftig voor je? Kijk daar gewoon naar Baantjer, elf seizoenen lang, vol voorspelbare variaties op een simpel thema.