Het verhaal van de Tweede Wereldoorlog in de klas

Goed en fout in de oorlog — Na de Tweede Wereldoorlog leek het vanzelfsprekend dat vrijheid en democratie beschermd waren, maar die zekerheid blijkt ook nu kwetsbaar. Net als toen zien we hoe polarisatie, groepsdenken en het aanwijzen van zondebokken democratieën onder druk kunnen zetten. — Met de erkenning van de onafhankelijke Republiek Indonesië kwam er in 1949 dan ook eindelijk echt een einde aan de Tweede Wereldoorlog in Nederland. Maar er werd nauwelijks over de oorlog gesproken. Niet over die op Indonesisch grondgebied, niet over de oorlog in eigen land en helemaal niet over de gruwelijkheden in de kampen elders in Europa. Dit is het verhaal over ons land in de greep van oorlog en onderdrukking. Over mensen zoals jij en ik die hun vrijheid verliezen. Een verhaal over handelen in onmogelijke situaties over wegkijken, betrokkenheid en over het maken van keuzes die zowel het beste als het slechtste in ons naar boven halen. Dit is het verhaal van Nederland in oorlogstijd. Voor velen was zwijgen de manier om met het oorlogsverleden om te gaan. De blik moest vooruit. Herstel en wederopbouw stonden centraal. Niet de pijnlijke herinnering aan de oorlogsjaren. Het land moest worden opgebouwd. We waren bezig met de inrichting van de nieuwe samenleving. Dus moest je het niet te veel over het verleden hebben. Dan zie je in de jaren zestig eind jaren zestig dat een hernieuwde belangstelling naar de oorlog ontstaat. Maar dan wordt er nog heel sterk over de oorlog gesproken in termen van goed en fout. Je had goede Nederlanders en je had de foute Nederlanders. Met die foute Nederlanders was niet zelden al meteen na de bevrijding afgerekend. De zuivering van ons land en ons volk is begonnen. De moffen zijn vernederd en de verraders zijn gepakt en staan terecht. Zoals landwachters een bewapende groep Nederlanders die de Duitsers hadden ondersteund. Of NSB’ers. En moffenmeiden. Nederlandse meisjes die relaties met Duitsers waren aangegaan. Het kwam dus veel voor dat vermeende foute Nederlanders werden uitgescholden vernederd en mishandeld, nog voordat ze berecht waren door de Bijzondere Rechtspleging, waarvan het archief hier in Den Haag nog bewaard. De afgelopen decennia is de scheidslijn tussen goed en fout minder scherp geworden. Kun je de bevolking wel opdelen in goede en foute Nederlanders? Of is de werkelijkheid van de oorlogsjaren daar te complex voor? Fout. Ja, een aantal mensen is wel duidelijk heel fout, maar ja is het fout als je als meisje bij de Jeugdstorm hebt gezeten? Ja, een beetje verdwaasd verliefd bent op Ja, het is bijna niet voorstelbaar. Dat waren echt meisjes die verliefd waren op Hitler. Zo’n meisje die verder niks gedaan heeft, alleen maar dat zij een affiche van Hitler boven haar bed had hangen en die werd wel opgesloten. Zat bijna twee jaar in een interneringskamp. Soms was bijvoorbeeld collaboratie en verzet in een persoon vertegenwoordigd. Bijvoorbeeld een politieagent die niet durft te weigeren als hij Joden moet ophalen, maar wel probeert te waarschuwen. Of een ambtenaar die meehelpt aan de persoonsregistratie en tegelijkertijd papieren doorspeelt naar het verzet. Of een eigenaar van een bedrijf die samenwerkt met de Duitsers om ook om te voorkomen dat zijn werknemers naar Duitsland worden afgevoerd. En zo zijn er veel meer verschillende voorbeelden waarin de posities niet altijd duidelijk waren. Alles hing af van het perspectief van wat je wel en niet kon zien. Het overgrote deel van de Nederlanders nam een passieve houding aan tijdens de oorlogsjaren. Na de oorlog werden ze tot de goede kant gerekend omdat ze niet actief hadden samengewerkt met de bezetter. Aan de andere kant hadden ze zich ook niet publiekelijk uitgesproken tegen de Duitsers. Als je anti-Duits was geweest, niemand had verraden dan gold je direct na de oorlog als goed, zou je kunnen zeggen. In de loop der tijd is het oordeel, met name over die stille massa eigenlijk veel kritischer geworden. Ik denk dat het idee dat mensen wegkeken eigenlijk geen goede uitdrukking is, omdat mensen denk ik veel meer machteloos toekeken. Maar achteraf kun je natuurlijk vaststellen dat de maatschappij niet heeft voorkomen en wel deels aan heeft meegewerkt dat er honderdduizend medeburgers zijn vermoord. Dus daar is natuurlijk iets helemaal misgegaan. Dat is evident. Alleen met die vaststelling komen we niet zo veel verder. Want de vraag is vervolgens hoe kan dat? Hoe kan het dat mensen gehoorzaam zijn? Toch nam niet iedereen deze passieve houding aan. Zo waren er de honderdduizenden Nederlanders die deelnamen aan massale stakingen. De Februaristaking in 1941 was de enige staking in bezet Europa tegen de Jodenvervolging. En de april-meistakingen van 1943 tegen de dwangarbeid van Nederlandse mannen in Duitsland waren de grootste maar daar werd wel een prijs voor betaald. Dat er zo’n grootschalige staking en demonstraties waren dat is heel bijzonder. Alleen dat is zo hard en wreed neergeslagen dat er ook historici zijn die zeggen van ja, dat is een van de redenen waarom daarna mensen zo bang waren om zich uit te spreken tegen de Jodenvervolging. Heel veel mensen denken, Joden en niet-Joden dat als je je gaat verzetten, dat het allemaal nog veel erger wordt omdat de Duitsers dan vreselijke straffen zullen gaan uitdelen. En als je je eenmaal verdiept in wat mensen toen zagen en wat ze wisten dan kun je veel beter begrijpen dat dat ook een logische inschatting was. Dus als wij dan achteraf zeggen ongelooflijk dat niet iedereen in verzet gaat, is dat ook wel een makkelijk oordeel achteraf. In Duitsland geloofden mensen dat wat er mis was in het parlementaire systeem de schuld was van de Joden. Misschien niet iedereen, maar dat ging wel zo’n heel leven leiden. En dat werd politiek. Dat kun je vergelijken, dat zijn andere groepen, maar dat is hetzelfde patroon. En dit verhaal leert natuurlijk het verhaal van nazi-Duitsland dat je ontzettend voorzichtig moet zijn met het aanwijzen van zulke zondebokgroepen en dat je daar de democratie in principe mee kunt slopen. Als daaraan getornd wordt dan ben je direct op een hellend vlak en dat zie je in een aantal landen in de wereld tegenwoordig gebeuren, dus dat is echt zorgelijk. Dit nooit meer. Het is een uitspraak die we hier tijdens de Nationale Herdenking vaak hebben gehoord. Een krachtige boodschap. Wat zijn die woorden waard in deze tijd van politieke instabiliteit waarin de wereld snel verandert? Ik denk dat het moeilijk is om periodes aan elkaar gelijk te stellen. Dat moeten wel worden gezegd. Je kunt niet zeggen we leven weer in de jaren dertig. Wel kun je soms processen zien. Je kunt zien hoe democratische structuren, hoe makkelijk die kunnen worden ontmanteld, hoe makkelijk die kunnen worden afgebroken. Als mensen zich daar niet over bekommeren, denken dat het hun tijd wel zal duren of denken dat het hun niet treft maar een andere groep en dat het daarom niet uitmaakt? Dat is een heel gevaarlijk proces. Het beeld dat heel erg blijft hangen van de manier waarop Hitler aan de macht kwam is dat zo’n democratisch stelsel eigenlijk met een verbazingwekkende snelheid in kan storten, kan imploderen. En dat geeft natuurlijk ook met de blik op onze eigen wereld wel te denken. Je hebt de indruk dat je in een heel stabiel systeem met rechtsstaat parlementaire democratie leeft en alles functioneert. En is dat eigenlijk zo? En wat gebeurt er als dat echt onder druk komt te staan? En op wat voor manier kun je dat dan verdedigen? Er is een heel duidelijke les die je kan trekken, namelijk dat extreem groepsdenken denken in wij en zij, dat dat buitengewoon gevaarlijk is. Want dat is wat ik in de kern aan de Holocaust ten grondslag ligt. Dus de les zou moeten zijn dat wij heel ver weg moeten blijven van dat soort groepsdenken, van het demoniseren van andere groepen, van het ophemelen van onze eigen groep. Heel lang was dat gesneden koek en ingeburgerd, maar sinds een jaar of twintig staat dat toch wel erg onder druk en is het groepsdenken weer erg terug. Dus als je het nooit meer serieus neemt, moet je volgens mij ook het gevaar van groepsdenken serieus nemen. De Tweede Wereldoorlog heeft diepe sporen nagelaten. Littekens die nog altijd voelbaar zijn die ons herinneren aan moedige daden maar ook aan passiviteit, collaboratie, angst en opportunisme. Het is het verhaal van gewone mensen in ongewone tijden. Maar hoe gewoon zijn die tijden nu? Nu democratieën wereldwijd onder druk staan, autoritaire regimes terrein winnen en het publieke debat verhardt lijkt het terugkijken naar de oorlog, de keuzes die we wel of niet durfden te maken voor onszelf en voor elkaar belangrijker dan ooit.