Het Verhaal van de Tweede Wereldoorlog in de klas

Crisis in de jaren 30 — In de jaren 30 van de 20e eeuw verkeert de wereld in crisis. Uit de groeiende onvrede ontstaan nieuwe radicale stromingen, zoals het fascisme. Ook in Nederland wint dit gedachtegoed terrein. De NSB van Anton Mussert streeft naar een land met een eenpartijstaat en een sterke leider. Net zoals in Duitsland, waar Hitler sinds 1933 aan de macht is. — Begin jaren dertig was de nasleep van de Eerste Wereldoorlog nog goed voelbaar. Er werd dan wel niet meer gevochten, maar Europa ging gebukt onder een zware economische crisis. Het vertrouwen in de politiek was flink aangetast en de mensen maakten zich zorgen over de toekomst. Dit is het verhaal over ons land in de greep van oorlog en onderdrukking. Over mensen zoals jij en ik die hun vrijheid verliezen. Een verhaal over handelen in onmogelijke situaties. Over wegkijken, betrokkenheid en over het maken van keuzes die zowel het beste als het slechtste in ons naar boven halen. Dit is het verhaal van Nederland in oorlogstijd. De crisis waar Europa in de jaren dertig onder gebukt ging, was voor een deel te herleiden tot de Eerste Wereldoorlog. Een oorlog waar Nederland buiten wist te blijven door zich neutraal op te stellen. Veel Europese landen hadden vier jaar in de loopgraven doorgebracht. Naast alle verdriet en verlies was ook de economische schade enorm. Bovendien stortte in 1929 de wereldwijde handel in elkaar door de beurskrach op Wall Street. Europa werd hard geraakt en handelsnatie Nederland kreeg een flinke dreun. Nooit eerder raakte ons land zo in verval. De crisis in de jaren dertig en de werkloosheid was in Nederland enorm. Wat het inhield is dat ongeveer 20 procent van de bevolking zijn baan had verloren. Mensen hadden honger, mensen hadden kapotte kleding. Er werden bijvoorbeeld ook kinderen voor klusjes op pad gestuurd om nog wat bij te verdienen. Er zijn Nederlanders die de schuld van de economische ellende bij de politiek leggen. Ze zijn ervan overtuigd dat de democratie in Nederland vertragend werkt en niet in staat is om de grote problemen echt aan te pakken. Laat staan op te lossen. Deze groep vindt de Tweede Kamer maar een tandeloze praatclub. Dit leidt bij hen tot steeds meer irritatie. Die politieke onvrede was de kiem voor nieuwe ideologieën in Europa. Politieke stromingen die alles anders wilden. Het hele systeem moest op de schop, zoals een nieuwe stroming uit de Sovjet-Unie, het communisme. Maar er zijn ook felle tegenstanders die bang zijn om hun bezit, alles waar ze zo hard voor gewerkt hebben, te verliezen. Zij zien het communisme als een grote bedreiging. Het Rode Gevaar uit Moskou. Voor hen is het communisme nog erger dan de tandeloze democratie. Ze zijn op zoek naar iets anders. Iemand die de touwtjes strak in handen neemt en de weg zal leiden naar een betere toekomst. En bereid is daarvoor te vechten. In Italië was inmiddels een politieke stroming aan de macht die precies hieraan voldeed. Het fascisme met aan het roer, Benito Mussolini. Begin jaren dertig werd er in Nederland een partij opgericht die dezelfde politieke ideeën omarmde. De Nationaal Socialistische Beweging. De NSB. De partij werd opgericht door een ingenieur uit Utrecht, Anton Mussert. En hier aan de Maliebaan vestigde hij zijn hoofdkwartier. Wij moeten het leren begrijpen dat de dreigende ondergang het gevolg is van de democratie. De verdeling van een volk in tientallen partijen. Wij moeten het leren begrijpen dat het vecht tegen zichzelf, dat het waanzin is en dat dat onherroepelijk tot een ondergang moet en zal leiden. Anton Mussert was een groot bewonderaar van Benito Mussolini. Die had in Italië in 1922 met zijn mars op Rome met de zwarthemden had hij de macht overgenomen en had eigenlijk in hele korte tijd van Italië een fascistische staat gemaakt. Dus een eenpartijstaat met hem als sterke leider en vooral die orde en discipline die dat uitstraalde, dat vond Mussert fantastisch en dat is wat hij echt voor Nederland wenste en wilde en ook zich daarvoor inzette. Terwijl de NSB in Nederland probeerde uit te groeien tot een serieuze beweging, veroverde in Duitsland een fascistische zusterpartij het politieke toneel. Op 5 mei 1933 won de NSDAP, de partij van de nationaal-socialisten, de Duitse verkiezingen. Er kwam een nieuwe leider aan de macht. Een man die beloofde van Duitsland weer een grootmacht te maken. Nadat het land volledig verslagen en geruïneerd uit de Eerste Wereldoorlog was gekomen. Zijn naam: Adolf Hitler. Binnen enkele maanden wist hij alle macht naar zich toe te trekken en van het democratische Duitsland een dictatuur te maken. Een volk, een rijk, een leider. Maar niet iedereen hoorde bij dat volk. Hij heeft natuurlijk in zijn eigen wereldbeeld een soort vijand nodig en een verklaring waarom het zo slecht met Duitsland gaat. Dat is het klassieke zondebokmechanisme. Maar dat is niet alleen berekening. Het is duidelijk dat hij hier echt in gelooft, dat hij denkt dat dit voor Duitsland de weg is die er gegaan moet worden en met hem veel andere mensen. Joden zijn al heel lang onderdeel van de Duitse samenleving. Al sinds de negentiende eeuw wonen er steeds meer Joden in Duitsland en nu komt er een regime aan de macht dat echt officieel discriminatiepolitiek gaat voeren en de Joden stapje voor stapje bijna, pesten. Tergend, maatregelen dat Joden dit niet meer mogen en Joden dat niet meer mogen. Na de Eerste Wereldoorlog had verliezer Duitsland gebieden moeten afstaan aan buurlanden. Sindsdien woonden veel Duitsers niet meer binnen de oorspronkelijke Duitse landsgrenzen. Een doorn in het oog van Hitler. En dus nam hij niet alleen terug wat hij had moeten afstaan aan buurland Oostenrijk. Maar nam weliswaar zonder geweld, het hele land in. Hoewel hij hiermee de grote Europese mogendheden Frankrijk en Groot-Brittannië uitdaagde, grepen zij uit angst voor een nieuwe oorlog niet in. Gevoed door dit succes besloot Hitler niet veel later een stap verder te gaan. Hij maakte kenbaar het Sudetenland in te willen nemen. Een gebied in het toenmalige Tsjecho-Slowakije. Het grote dilemma voor de machten om Duitsland heen is hoe je reageert op Hitler die overduidelijk uit zijn jasje wil groeien en Duitsland weer op de kaart zet, ook door de afgesproken regels te overtreden, juist. Hoe reageer je daarop? Ga je daarin mee? Geef je hem de hele tijd die ruimte die die pakt om zeg maar een soort van angstvallig de confrontatie uit de weg te gaan en om in gesprek te blijven? Of zet je een keiharde streep en zeg je tot hier en niet verder? Als je daar overheen gaat dan hebben we de confrontatie. Om die confrontatie te vermijden, kozen de Europese leiders voor de diplomatieke weg en gingen met Hitler in Munchen om de tafel. Daar kwamen ze tot een compromis. Duitsland mocht Sudetenland hebben onder voorwaarde dat dit Hitlers laatste gebiedsuitbreiding zou zijn. En dan overwint op dat moment onder aanvoering van Chamberlain uit Engeland de appeasementlijn die zegt we moeten in dialoog blijven, we willen de vrede bewaren. We geven hem een beetje van wat hij wil. Dat is een randje van Tsjecho-Slowakije. Het oude Duitse Sudetenland. Maar vooral krijgt Hitler eigenlijk beloning voor z'n dreigementen. Alleen Hitlers woord bleek niets waard. Nog geen half jaar na de afspraak in München viel hij naast Sudetenland de rest van Tsjechië binnen. Daar is de conferentie van München beroemd en berucht om geworden, omdat ze dachten dat ze de vrede hadden bewaard. Maar eigenlijk gewoon het monster hebben gevoed. Opnieuw liet Europa Hitler zijn gang gaan. De Nederlandse regering hield zich bewust afzijdig op het Europese politieke toneel. Nederland bleef neutraal en nam dus ook geen officieel standpunt in over nazi-Duitsland. Zelfs journalisten mochten van de regering niet negatief schrijven over het naziregime. Door de neutrale status had Nederland geen bondgenoten en dus ook geen vijanden. Althans, dat was de gedachte. Op 1 september 1939 valt Duitsland Polen binnen en Warschau wordt zwaar gebombardeerd. De eerste echte aanval van Hitler met militair geweld. Wat de Europese grootmachten hadden willen voorkomen, is nu werkelijkheid geworden. Een oorlog met bombardementen en burgerslachtoffers. Voor Frankrijk en Engeland, bondgenoten van Polen, was er na deze inval geen weg meer terug. Op 3 september 1939 verklaarden zij de oorlog aan Duitsland. De Tweede Wereldoorlog was begonnen. Ondanks de dreiging bleef premier De Gier geloven dat Nederland neutraal kon blijven. Hij riep het volk op tot kalmte. Terwijl in Europa de oorlog om zich heen greep ging het leven hier zo gewoon mogelijk door. Maar Nederland wilde niet lijdzaam toekijken. Voor het geval ons land toch zou worden aangevallen, mobiliseerden we ons leger. In vier dagen tijd werden zo’n kwart miljoen militairen tienduizenden paarden en voertuigen in positie gebracht. Militairen bepaalden ineens het Nederlandse straatbeeld. Ze bereidden zich voor op een mogelijk gevecht op eigen bodem. Op 9 april 1940 valt Duitsland de neutrale landen Noorwegen en Denemarken binnen. De Duitse schending van neutraliteit is een angstaanjagend signaal. Nederland zou zomaar eens het volgende land kunnen zijn. Nederland had zich meer dan een eeuw buiten elk conflict weten te houden, maar die tijd was nu voorbij. Het Nederlandse volk stond aan de vooravond van een duistere periode.