Wat is een sonate?

Zowel een muziekstuk als een muziekvórm — Het woord 'sonate' komt van het Latijnse 'sonare', wat 'klinken' betekent. Als een soort contrast met 'cantare', oftewel, zingen. Natuurlijk is zingen fijn, maar vanaf de zestiende eeuw werd instrumentale muziek steeds belangrijker. De sonate werd gecomponeerd voor één instrument, één instrument met pianobegeleiding, of twee instrumenten met begeleiding. — Wat hebben Boeddha, een tosti en een Hyundai te maken met een sonate? Het is weer zo ver hoor: een aardbei, een appel, een kussen, zonwering en een ballerinaboompje. Allemaal heten ze sonate. Maar wij hebben het over andere koek: Muziekkoek. In de muziek is de sonate zowel een muziekstuk als een muziekvorm. Het woord komt van het Latijnse ‘sonare’, wat klinken betekent. Zie het als een soort contrast met ‘cantare’: zingen. Sonate, cantate. Ja, natuurlijk is zingen fijn, maar vanaf de 16e eeuw werd instrumentale muziek steeds belangrijker. Die bleek net zo interessant en virtuoos te kunnen musiceren op een instrument anders dan je stem. En het klonk zo fijn terwijl je copieus aan het dineren was. Beetje muziek op de achtergrond. Voilà: de sonate als muziekstuk. Een instrumentaal stuk met vaak een vaste opbouw die bestaat uit meerdere delen. Een compacte sonate wordt ook wel sonatina of sonatine genoemd. Die sonatezaak ontstond in het 17e eeuwse Italië. Aanvankelijk als een doorlopende medley van korte mopjes daarna als muziekstuk uit meerdere op zichzelf staande, langere delen. In de barok ontstonden er verschillende smaakjes naast elkaar. De sonate da camera, de kamersonate, was gericht op dansvermaak. De Sonata da Chiesa, de kerksonate, was vromer van aard. Dan had je nog de triosonate voor twee melodie-instrumenten plus basso continuo. En als je niemand had die mee wilde doen, nou, dan kon je ook doe-het-zelven met bijvoorbeeld Bach, die sonates voor viool solo schreef. De sonate werd gecomponeerd voor een instrument, een instrument met pianobegeleiding of twee instrumenten met begeleiding. Maar YOLO solo werd het credo in de klassieke periode. De sonate als solostuk met een vaste vorm die ergens wel op de symfonie leek. Met name de pianosonates van Mozart - Alla Turca - Haydn en Beethoven - Mondschein - waren populair. In de romantiek was de zaak inmiddels vierdelig en bij sonateschrijvers als Chopin, Brahms en Schumann zie je dan de indeling: Snel - langzaam - scherzo of menuet en finale, weer snel. Als je Muziek in een Notendop aflevering 2 hebt gezien, herken je deze indeling. Zo niet, dan geef ik je nu even de gelegenheid om die overigens geweldige aflevering even te bekijken. Welkom terug! En trouwens, die afwisseling van tempo’s: snel, langzaam, snel is van oudsher niet het enige contrast. Nee, men wist al snel dat de mens een gevoelig wezen was en dat ‘s mensen gevoel vatbaar was voor muzikale contrasten. Men streefde dan ook naar gevoelsverschillen tussen die sonatedelen. Google maar eens op ‘affectenleer’. Kortgezegd gaat het om een koppeling van muzikale middelen aan menselijke emoties. Verdriet bijvoorbeeld verklank je langzaam, vreugde, snel. De Stichting Sonate erkent dat het je flink tegen kan zitten in het leven. Hun oogmerk: “Zorgen dat het je voor de wind gaat”. Dan adviseer ik de Sturm-sonate van Beethoven, al draait die stichting niet om muziek, maar om Boeddha en ‘s mans gedachtegoed. Enfin, we gaan van de sonate als muziekstuk naar de sonate, als muziekvórm. Een deel van een muziekstuk kan dan geschreven zijn in die sonatevorm. Grofweg A-B-A’. Dat accent bij die tweede A duidt een klein verschil aan. Je begint en eindigt dus met vergelijkbare klanken, met een contrasterend deel in het midden. Een muzikale tosti dus, met de kaas in het midden. Die kaas geeft smaak aan die tosti. En dat werkt muzikaal net zo. Het A-deel bevat de expositie: de componist hij/zei/hen, heeft een leuk idee en dropt dat dan in onze oren. Dat idee wordt in de B-deel prettig uitgewoond en soms voorzien van totaal nieuwe invallen. Dit deel heet de doorwerking. Maar op een gegeven moment wil je weer naar huis, naar die andere boterham van de tosti. Dus wordt op B weer A: de Reprise waarin de leuke ideeën uit het begin vaak in een compactere vorm weer terugkomen. Nou, deze vorm vind je bij Scarlatti, die ruim 500 sonates schreef en later ook bij Haydn en Mozart. Waarbij A-B-A werd verfijnd tot A1-A2-B-A1’-A2’ en in Zweden zelfs tot A-B-B-A. Beethoven kreeg het heet boven van een te strikte indeling en mocht af en toe prettig afwijken. En hoe ouder hij werd, hoe minder oren hij had naar de sonateschema's. Best verfrissend eigenlijk om een sonate te eindigen met een fuga, zoals hij in opus 110 doet. De Weense muziekpolitie kwam ‘m nog net niet arresteren in een Hyundai Sonata. Ook Chopin, Liszt en Brahms weken af met vijfdelige sonates, langere sonates en sonates met delen die in elkaar overliepen. En natuurlijk heb je d’r ook bij die zo nodig moeten overdrijven. Charles Ives kwam met zijn Concord Sonata, z'n tweede pianosonate met een speelduur van 45 minuten tot een uur! Afhankelijk van het cafeïnegehalte in het bloed van een pianist. Maar dat is dus zo'n grote sonate, zo groot, je kan er bijna in wonen. Dat kan ook letterlijk hoor, in Den Haag. “Je voelt het ritme van de stad in de Sonate City Apartments. Hier omarm je de urban lifestyle”. Aldus de Haagse makelaar. Nou, leer mij het Haagse verkeer kennen. Da's meer Beethoven Opus 101 deel 3: Langsam und Sehnsuchtsvol. Smachten naar groen licht. En dat die tram nou eindelijk eens doorrijdt. Want we willen wel voor Mondschein thuis zijn.