Wat is contrapunt?

De relatie tussen twee of meer onafhankelijke stemmen — Contrapunt komt van 'Punctus contra punctum': noot tegen noot. De Amerikaanse musicoloog John Rahn omschreef het als volgt: "Het is moeilijk om een mooi liedje te schrijven. Het is nog moeilijker om meerdere mooie liedjes te schrijven die, wanneer ze tegelijkertijd worden gezongen, samen ook nog eens mooier klinken. De interne structuur van elk liedje moet bijdragen aan de gezamenlijke structuur, die op zijn beurt de losse stemmen weer versterkt en belicht. De manier waarop dat wordt bereikt is contrapunt." — Wat hebben het Paard van het Jaar Star Trek en het geheim van een goeie relatie te maken met contrapunt? Contrapunt: Punctus contra punctum. Ja, inderdaad weer zo'n Latijnse term: Noot tegen noot. Maar het contrapunt is: hoe leg je zo'n complex begrip uit in stervelingentaal? Nou, voilà. De Amerikaanse musicoloog John Rahn die zei: “Het is moeilijk om een mooi liedje te schrijven. Het is nog moeilijker om meerdere mooie liedjes te schrijven die, wanneer ze tegelijkertijd worden gezongen, samen ook nog eens mooier klinken. Ja, en de interne structuur van elk liedje moet dan weer bijdragen aan de gezamenlijke structuur, die op zijn beurt de losse stemmen weer versterkt en belicht. De manier waarop dat wordt bereikt is contrapunt”. Nou, thanks John! Ik zou nu kunnen stoppen, maar het is ook zo zielig voor de piano. Die is anders voor niets naar bed gekomen. Contrapunt draait om de relatie tussen twee of meer onafhankelijke stemmen. Soms worden de begrippen contrapunt en polyfonie door elkaar gebruikt. Maar er is een verschil: Polyfonie draait om meerstemmigheid, contrapunt om de relatie tussen die meerdere stemmen en de manier waarop je die relatie als componist kunt vormgeven. Wil je echt een contrapunt master worden? Nou, knoop dan deze twee zaken in je oren. Enerzijds moeten de verschillende stemmen een duidelijke harmonische relatie hebben, dus eigenlijk verticaal bekeken op één moment in de tijd. Harmonische relatie, welke samenklank er is. Anderzijds moeten de stemmen ook een individuele kwaliteit en ontwikkeling hebben, dus horizontaal gezien in het verloop van de tijd, als losse melodie. Ja, het klinkt misschien plat maar John Rahn die houdt vooral van horizontaal denken Overigens verticaal en horizontaal: eigenlijk hebben het hier over het recept voor een toprelatie. Ja, want je leeft in harmonie met je partner en je laat ruimte voor zelfstandigheid en individuele ontwikkeling. In de muziekwereld zou je ook zo'n echtpaar kunnen zien in de muziekwetenschapper en de componist. Die wetenschappers, die hameren vaak op het verticale aspect, terwijl de componist meer geïnteresseerd is in onderlinge melodische ontwikkelingen. Leuk is dat die componist met z'n schrijverij zoveel macht heeft dat de wetenschap de contrapuntwetten steeds meer moet aanpassen aan de contrapuntmode. Maar goed, het blijft complex stuff. Er zijn boeken volgeschreven over contrapunt. Het is oprecht monnikenwerk om als componist alle mogelijkheden van deze westerse muziektechniek in de vingers te krijgen. Letterlijk monnikenwerk zelfs want al in de middeleeuwen verschenen verhandelingen over contrapunt. Al in de 9e eeuw zetten kloosterlingen de contrapuntjes op de i en dat klonk toen zo: Punt tegen punt. Het klinkt heel erg vintage. Zo klonk het dus in die eeuw waarin Karel de Grote zorgde voor de Europese verspreiding van Gregoriaans. En monniken hetzelfde deden voor de wijnbouw. Leuke is dat de term contrapunt pas in 1336 werd geformuleerd dus deze 9e eeuwers, hadden geen idee waar ze eigenlijk mee bezig waren. Maar goed is echt contrapunt: punctus contrapunt punctum 1 noot tegen 1, dat is even leuk, maar je raakt er op uitgeluisterd. Guido van Arezzo, die kwam uit de 11e eeuw met suggesties voor vrijere stemverhoudingen. Een eeuw later, was men zover: Naja, ‘men’, niemand minder dan Perotinus de Grote componeerde deze klanken omstreeks 1200. Hij was één van de eerste die drie- en vierstemmige stukken componeerde, waarbij die stemmen contrasteren qua metrum, ritme, zinslengte en herhalingen. En je voelt ‘m al aankomen: de eeuwen hierna werd dit weer verfijnd met syncopen, accentverschuivingen en andere ritmische trucs. In de Renaissance is men zo ver: Dit is van Franco-Vlaamse trots Josquin des Prez: Ja, vlak voor 1500 klonk dat dus zo. Het middeleeuws ritmisch harmonische, dus verticale contrapunt. Een een soort hiërarchie tussen de stemmen raakt uit de mode. Hier in de Gouden Eeuw van het contrapunt is de zaak horizontaal. Gericht op de melodische lijnen. If you wanna party like it’s 1499, luister dan eens naar Johannes Ockeghem, Orlando di Lasso, Giovanni Pierluigi da Palestrina en Josquin dus. Het mooie aan deze periode is dat individuele stemmen met hun eigen ritmische en melodische kenmerken tóch samenvloeien tot één samenhangend, welluidend weefsel. Dit melodische contrapunt wordt ook wel Stile Antico genoemd, de antieke stijl. En dan zal er ook wel een moderne zijn. Inderdaad, de Stile Moderno. Actie en reactie, dat gaat ook hier op. Men wilde vrij zijn van die contrapunt beperkingen. Claudio Monteverdi was een van de voormannen. Men zocht naar mogelijkheden om meer dramatische contrasten aan te brengen. Het was in een periode waarin de opera en het oratorium, verschillende vormen van muziekdrama, zich snel ontwikkelden. Daarnaast draaide het om klankkleur en een vrijere omgang met dissonanten. Een spannende tijd waarin in Stile Antico, en Stile Moderno naast elkaar bestonden en kiekeboe: Daar komt ook weer Baas B. om de hoek kijken. De man die begin 1700 al fusion componeerde: Johann Sebastian Bach. En in ‘Die Kunst der Fuge’ en ‘Das Musikalisches Opfer’ trekt Bach z'n 15e eeuwse werkkleding aan, maar gebruikt wel nieuwerwetse harmonische gereedschappen. Ja, natuurlijk is Bach de Max Verstappen van de fuga, maar die fuga verdient een eigen aflevering in deze serie. Kan wel toch? -Joe! ja. Dat is toch een beetje de Bassie en Adriaan in de ontwikkeling van de wereld. En daar zijn we weer, in de overgang van de barok met Bach, Händel en Scarlatti en een klassieke periode met Mozart en Haydn contrapunt raakt een beetje uit de mode. Men gebruikt de oude wetten nog wel, maar vooral als er in de oude stijl gewijde kerkelijke stukken worden gecomponeerd. Verder is het vooral een melodie met begeleidende stemmen. En grappig genoeg gingen verschillende componisten uit de klassieke periode wel door een contrapunt-crisis... ...wanneer ze achter de verdiensten van hun oude voorgangers kwamen. Mozart bijvoorbeeld gebruikte in zijn grote opera's contrapunt om de zanglijnen van verschillende personages goed uit de verf te laten komen. En Haydn? Die voorzag zijn latere strijkkwartetten van fuga's. En later kwam ook Beethoven op het contrapuntpad mede door zijn adoratie voor een oude barocker, namelijk Händel. Hoe later in de tijd, hoe vroeger de inspiratiebronnen want ver in de 19e eeuw grepen Richard Wagner weer terug op De Palestrina en zijn Stile Antico en Brahms en Mendelssohn, die waren in de ban van de barok. Daarbij combineerde met het goede van vroeger met de nieuwste inzichten. Richard Strauss die mengde verschillende eerder gecomponeerde stukken en liet ze in een later stuk samenkomen, bijvoorbeeld in Ein Heldenleben. Ja, en vlak ook Mahler niet uit hè. Gustav Mahler en Contrapunt, die komen geweldig samen in de aflevering ‘Counter Point’ van Star Trek Voyager. ‘s Mans Eerste symfonie speelt een cruciale rol, lichtjaren hiervandaan. In de 20e eeuw was het weer tijd voor actie en reactie. Los van alle Schönbergiaanse ontwikkelingen had je mensen als Anton Webern die renaissancetechnieken gebruikten. Richard Strauss, die in Elektra meerdere toonsoorten simultaan liet klinken en Stravinsky die een barokke dubbelfuga stopt in zijn Psalmensymfonie. Ja, contrapunt werd ook in abstractere vorm gebruikt in de samenhang tussen instrumentgroepen en klankvelden, zoals Edgar Varèse nodig vond in Intégrales. Tja, en dan lees ik ook dat in het strenge contrapunt dissonanten nooit storend mogen zijn. Nou, het is eigenlijk net als in het echte leven: dissonanten die horen erbij, als ze maar oplossen. Da's het punt. - Wacht even, je had het over een paard? Oh ja, het paard van het jaar. Natuurlijk! Uhm. Amerikaanse Horse of the Year 1951 heette Counterpoint. - Hoezo? Weet ik veel. Geen idee. Kun je niet Googlen of zo?