Wie was Gustav Mahler?

Wonderkind, componist en dirigent — Gustav Mahler was een componist en dirigent uit Oostenrijk. Hij schreef diepgaande, emotionele muziek, bijna alleen maar symfonieën en liederen. Met zijn vernieuwende werken heeft hij een brug gevormd tussen de stijl van de Romantiek en die van de twintigste eeuw. — Wat hebben de Rocky Mountains, een leeuwentemmer en Leonardo DiCaprio te maken met Gustav Mahler? Ik vertel je het verhaal van de componist die het hoogste level van de symfonische game heeft uitgespeeld en in feite de brug werd van de oude muziek naar de spannende nieuwe wereld van de twintigste eeuw. Dit verhaal begint op 7 juli 1860 in een plaats ten zuidoosten van Praag, in de buurt waar later ook de heer Arthur Seyß-Inquart werd geboren. Over hem heb ik het verder niet. Wel over een zeer muzikale knaap. In het dorpje Kaliste werden Bernhard en Marie verblijd met de geboorte van een zoon, Gustav Mahler. Nou reken maar dat pa een fles opentrok om het te vieren, want hij was naast herbergier ook slijter, dus de fles was onder handbereik. Zo'n baan was trouwens al heel wat voor de familie. Oma was bijvoorbeeld straatverkoopster. De Joodse familie Mahler was van eenvoudige komaf en maakte deel uit van een Duitssprekende minderheid in wat toen het Oostenrijkse keizerrijk was. Deze achtergrond drukte een stempel op de identiteit van Gustav Mahler. Zijn hele leven lang had hij het gevoel nooit echt welkom te zijn, maar altijd de ongenode gast. Terug naar zijn jeugd. Het gezin woonde inmiddels in Jihlava, een bezig stadje waar van alles te zien en vooral te horen was. Gustav inhaleerde de dansmuziek, volksliedjes, de marsen en trompetsignalen van de militaire kapel en dat zouden fundamentele onderdelen worden van Mahlers muzikale schilderspalet. Daarnaast ontdekte Mahler bij opa en oma thuis een piano. Al snel was Mahler het lokale Wunderkind. Het Muzikale Wunderkind dan, want op zijn schoolrapport werd Gustav omschreven als ‘afwezig en onbetrouwbaar in zijn werk’. Met de kennis van nu vergeven we hem dat ruimhartig natuurlijk. Muzikaal ontwikkelde hij zich snel, waarbij leven en dood hem op droevige wijze ook van dienst waren. In 1875 overleed zijn broertje Ernst en dat grote verdriet heeft Mahler willen uitdrukken in een opera ter nagedachtenis aan zijn broertje. De muziek is helaas verloren gegaan, maar het moet een vormende ervaring zijn geweest. In Wenen ging hij naar het conservatorium waar hij les kreeg van onder meer Anton Bruckner en hij werd bevriend met medestudent Hugo Wolf. En dat bleek een boefje met zulke stoute streken dat hij van school werd gestuurd, Mahler schijnt zelf ook zo zijn strapatsen te hebben gehad, maar mocht blijven. Na het schrijven van een ontroerende spijtbrief. Op zijn achttiende was hij klaar met het Weense conservatorium, waarna hij de boer op ging. Hij componeerde, gaf pianoles, maar dirigeren van andermans muziek dat werd zijn voornaamste bezigheid. Het waren de gloriejaren van de muziek van Richard Wagner en Mahler ontpopte zich als een sterke Wagner-dirigent. In 1880 kwam hij met Das Klagende Lied, zijn eerste substantiële stuk waarin de kenner een beste dosis Wagner en Bruckner hoort, maar ook al heel veel Mahler. In deze eerste werkzame jaren hopte hij van operahuis naar operahuis van stad naar stad en beleefde hij verschillende korte maar hevige romances. Na een succesvolle uitvoering van zijn eigen bewerking van muziek van Carl Maria von Weber, had Mahler contact met de kleinzoon van de componist. Maar niet alleen met die kleinzoon, ook met diens vrouw. Dat contact was van andere aard. De wandelgangen die smulden ervan, al was het van korte duur. Mahler er was trouwens een vrij kleine, atletisch gebouwde man. Hij stond bekend om zijn best wel autocratische stijl van dirigeren. Zijn orkest, dat waren de leeuwen en hij was de dompteur, zo schreef men. En hij kon het ook flink aan het dirigeerstok krijgen met collega's. Maar zijn artistieke talent was boven elke twijfel verheven. Zijn eerste symfonie was meteen zó goed dat dirigent Willem Mengelberg later stelde dat ‘Mahler daarvoor al lang andere symfonieën moet hebben geschreven, maar dat die dan verloren waren gegaan’. Want zo'n volwassen eerste symfonie, die kon echt niet zo uit de lucht komen vallen. Overigens was die symfonie zo goed dat hij zijn tijd ook ver vooruit was. Het publiek begreep de muziek niet direct, maar het succes knalde er later des te harder in. Toen hij solliciteerde naar de baan van dirigent van de Weense Hofopera, was het wel de bedoeling dat hij zijn Joodse identiteit inruilde voor de Katholieke. Ja, bij de contractonderhandelingen was het dus tekenen bij het kruisje en meteen een kruisje slaan. Stel je voor dat dit soort toestanden tegenwoordig in de media zouden komen. Ondanks de openlijke bekering werd Mahler tijdens zijn jarenlange muzikale zegetocht bestookt met antisemitische smaad. Ondanks de aanval op zijn identiteit werd Mahler de hippest and happening man of music. De man die 1902 trouwde met Alma en zelf almaar harder ging werken. Zijn werkrust, vond hij dan weer in componeerhutjes in de stilte van de Alpen, waar hij er als hiker ook graag flink op los klauterde. Hij had eens moeten weten dat er ooit nog een berg naar hem vernoemd zou zijn. Het is geen Alp in Oostenrijk of Zwitserland, maar een Rocky Mountain. Het is een knoepert van bijna vier kilometer hoog, de Mount Mahler. En over Amerika gesproken, Gustav was zelfs nog een tijdje dirigent van de New York Philharmonic en de New York Metropolitan Opera. En wat een stamina had hij, zelfs met een hartkwaal en veertig graden koorts, moest en zou hij dirigeren in Carnegie Hall. Tussen de bedrijven door werd er ook nog een buste van hem gekleid door niemand minder dan Auguste Rodin. Ja, van zo'n buste van Auguste zou ik mokerblij worden, maar Malher vond het poseren maar tijdverspilling. Op 18 mei 1911 overleed hij na een leven van een halve eeuw. Zijn wettige echtgenote overleefde hem langer dan hij zelf had geleefd. Alma stierf pas in 1964. In de echo van Mahler kwamen nieuwe componisten tevoorschijn, waaronder de Tweede Weense School. Dat is de clubnaam van Arnold Schönberg, Alban Berg en Anton Webern. Deze figuren componeerden zo nieuw dat het publiek compleet van slag was. Over slag gesproken ze gingen zo'n beetje met elkaar op de vuist en naar verluidt had Mahler bij zo'n concert zijn mouwen opgestroopt en ze konden nog net op tijd voorkomen dat hij in de Hulk veranderde. Na de opkomst van Arnold, Albert en Anton waren het componisten als Sjostakovitsj, Berio, Weill, Britten, Copland, Barber en Bernstein en nog veel meer mensen die geïnspireerd raakten door Mahlers magie. En vergeet ook John Williams niet met zijn symfonische soundtracks. Daarover gesproken, de sterke film Shutter Island leunt behoorlijk op Mahler dat had Gustav nooit gedacht dat zijn pianokwartet zou klinken tijdens de acteerprestaties van Leonardo DiCaprio. Die film speelt zich trouwens af in 1954. In 1955 werd in de echte wereld de Gustav Mahler Society opgericht en ook in Nederland is er tot op de dag van vandaag de Gustav Mahler Stichting, die de erfenis van de man en zijn muziek in ere houdt. Gustav Mahler die in zijn muziek het hele leven wist te vatten. Een van de laatste grote componisten in de lijn van Beethoven, Schubert, Brahms, Bruckner en Wagner die de vormen van zijn voorgangers tot epische proporties wist uit te bouwen tot een Symphonie der Tausend’, de achtste symfonie die ooit in Amerika met 1068 man op het podium werd uitgevoerd. ‘Een symfonie moet als de wereld zijn, ze moet alles omarmen’ zei Mahler, die in het Adagietto van zijn Vijfde Symfonie aan Alma de liefde verklaart. En die zijn langste symfonie besluit met een finale over die grootste kracht in onze wereld: de liefde.