Wat is een slotakkoord?

Manieren om een muziekstuk te beëindigen — Elk muziek heeft het: een einde. Maar hoe kan een componist een stuk allemaal beëindigen? Sander laat je een opmerkelijke selectie slotakkoorden horen. En hij vertelt wat een kapotte piano, Neptunus en Jiskefet te maken hebben met een slotakkoord. — Wat hebben een kapotte piano, Neptunus en Jiskefet te maken met een slotakkoord? Om te beginnen: de laatste noten van een muziekstuk zijn misschien wel het belangrijkst. Het zijn de klanken die het publiek het meest bijblijven, de luisteraars overrompelen, wegblazen of juist op het puntje van zijn of haar stoel doen laten zitten. Als je als componist niet weet hoe je moet eindigen dan kan je ook gewoon de uitvoerenden de vrijheid geven wanneer ze plotseling mogen stoppen. Zoals bij Canto Ostinato van Simeon ten Holt. En als je het écht niet meer weet kan je het slotakkoord ook omzeilen. Met een fade-out. In de popmuziek wordt dat veel gedaan. De allereerste fade-out komt van Gustav Holst. Holst schrijft voor dat het vrouwenkoor in het deel Neptunus uit The Planets in een kamer naast de concertzaal moet worden opgesteld waarbij de deur ervan zachtjes moet worden gesloten als de laatste maat van het stuk klinkt. De strijkers moeten vervolgens steeds zachter gaan spelen. Holst wekt de suggestie dat de luisteraar het zonnestelsel verlaat. Iets soortgelijks deed Joseph Haydn trouwens al eerder met zijn Afscheidssymfonie. Over mooie verstilde eindes gesproken: Mahler eindigt zijn Negende symfonie extreem zacht. Durf daar maar eens doorheen te niesen. Dit in tegenstelling tot de symfonie die hij daarvóór schreef. Zijn achtste heeft de bijnaam Symphonie der Tausend. Dat slaat op het grote aantal mensen dat vereist is om het werk uit te voeren. Bij de première waren dat er 400, bij een latere uitvoering in Amerika meer dan 1000 - Superkingsize Mahler. Moet een stuk per se op de grondtoon eindigen? Dat is wel heel voorspelbaar. Dat vond Robert Schumann in ieder geval. Een voorbeeld van zo'n open einde is Bittendes Kind uit Kinderszenen. Andere piano-componisten wilden een vuist maken. Nu is het klaar! Luister maar eens naar de laatste prelude Chopin. Of Rudepoêma van Villa Lobos. Letterlijk met de vuist. Zal de pianostemmer daar blij mee zijn? Hoe sloop ik mijn piano? Beethoven had soms nogal moeite met klaarkomen. Er komt geen einde aan de Egmont Ouverture van Beethoven. Er zijn ook stukken die gewoon al halverwege stoppen. Simpelweg omdat er geen tijd meer was om het af te maken. Bach was bezig met zijn Kunst der Fuge toen hij overleed. Dit zijn zijn laatste klanken. En Bach’s mooiste slotnoten zijn toch wel die van de Matthäus-Passion. Een spannend en wringend akkoord dat prachtig oplost, weliswaar naar een mineur akkoord, maar toch… Gloort daar hoop? Zal alles dan toch nog goed komen? En soms vraag je je af, is dit slotakkoord nou nodig? Had Bedrich Smetana de laatste noten van Die Moldau maar weggelaten. Alsof hij dacht: “ik heb geen inspiratie meer: nu is het klaar”. Tenslotte: de Vijfde symfonie van Jean Sibelius. Deze Fin fon het wel geinig om lekker cringe te eindigen. Na een symfonie vol lyrische lijnen en brede klanktapijten laat hij de zaak lekker ongemakkelijk stilvallen, waarna het orkest in een massale stuiptrekken beland om met iets te lange stiltes tussendoor de laatste noten door de zaal te jagen. ‘Het slotakkoord. Altijd weer hetzelfde slotakkoord’ schrijft Elmer Schönberger. ‘Je doet het voor het slotakkoord. Maar alle slotakkoorden zijn hetzelfde. En tegelijkertijd is elk slotakkoord alleen dat ene slotakkoord. Want in elk slotakkoord ligt de herinnering aan één enkel stuk besloten. Aan het stuk waarvan het slotakkoord dus slotakkoord is.’