Wat is barok?

Kleurrijk en dramatisch: zo herken je barokmuziek — Barokmuziek barst van de levenslust. Met barok bedoelen we de periode van 1600 tot 1750. Veel muzikale eigenschappen van muziek uit de barok komt terug in de popmuziek van nu. Denk aan Maroon 5, Oasis en de Pet Shop Boys. — Wat hebben Barry White, Maroon 5 en een misvormde parel te maken met barokmuziek? “I love you” kreunt Barry White met op de achtergrond een koket klavecimbeltje. Hey, kijk eens aan, een van de basisinstrumenten uit de barok. Klavecimbel hoor je op allerlei pophits uit de sixties en seventies van Golden Brown van de Stranglers tot God Only Knows van de Beach Boys. En een paar jaar geleden kwam Perfume Genius met de sterke track Jason. Maar het is niet alleen het klavecimbel dat je terugvindt in onze tijd, want veel van de muzikale eigenschappen van barokmuziek vormen de basis van de popmuziek van nu. Voor je beeldvorming: met barokmuziek bedoelen we een stijlperiode in de westerse muziekgeschiedenis. Die liep van ongeveer 1600 tot 1750. De fans van Baas B die weten wel waarom het in 1750 ophield want Bach stopte toen met componeren. Eigenlijk stopte hij toen met alles helaas. Maar goed, de barok was de opvolger van de renaissancemuziek en werd een overgangsfase van de zogenoemde stile antico naar de stile moderno. Die twee bestonden ook lange tijd naast elkaar. De stile antico, de oude stijl verwijst naar de polyfonie van bijvoorbeeld componist Da Palestrina. Die polyfonische aanpak is heel afgewogen en rein van structuur en klank, maar kende wel zijn beperkingen. Componisten wilden meer vrijheid, meer mogelijkheden om tekst en betekenis van een lied of groter werk tot uitdrukking te brengen. Het gaat dan om de affectenleer. Die stelt dat specifieke muzikale middelen gebruikt kunnen worden om bepaalde emoties, affecten, bij de luisteraar op te roepen. Het was ook in deze periode dat de opera een grote vlucht nam. Met de dramatische kwaliteiten en levendige verhalen in zo'n opera kom je natuurlijk niet ver als stile antico-fanboy, met je strikte polyfonie. Barokmuziek zit barstensvol levenslust, ideeën, weelderige dansbare klanken, barst van de muzikale parels met hier en daar een misvormd exemplaar. Dat is trouwens ook de letterlijke betekenis van barok, afgeleid van het Portugese ‘barocco’ en dat betekent ‘misvormde parel’. Vaak wordt er met een compacte bezetting gemusiceerd. De grote orkesten kwamen pas in de 19de eeuw. De gebruikte instrumenten waren de voorvaderen van de orkestinstrumenten die je tegenwoordig kent. Zoals de dwarsfluit, toen nog van hout, de traverso. En speelde de toetsenist op een klavecimbel of klavichord. Deze jongen, die was er nog lang niet. Geeft niks. Het orgel, dat was er al wel en het was heer en meester. Maar dat er muzikaal gezien zoveel tot bloei kwam, dat was mogelijk door de vorstelijke hoeveelheid koningshuizen en -huisjes in Europa. Die hadden allemaal musici in dienst en die moesten simpelweg wat te spelen hebben, wat ze vaak als componist ook nog eens lekker zelf konden verzinnen. Als er wat te vieren, te treuren of te gedenken was, was er muziek bij. En ook de kerk was van onschatbare waarde. Denk maar aan al die honderden cantates die Bach voor de diensten componeerde. Maar wie waren die muzikale masterminds, die barokke piloten die onze wereld zoveel mooie airs, gigues, passionen en preludes hebben geschonken? Nou, dat zie je dus onderin. Kan ik lekker verder met mijn verhaal. Precies. Uiteindelijk was het via al die componisten met geweldenaren zoals Händel, Scarlatti en Bach, de club van 1685, dat de muzikale mogelijkheden tot in alle barokke hoeken en gaten werden verkend, zoals de cantate. Vocale muziek is dat met aria's en koren geschreven voor de kerkdienst. En natuurlijk de fuga, een kunstige muzikale estafette van stukjes melodie die elkaar steeds opvolgen en ook nog eens best mooi samen klinken. Dan heb je de koraalbewerking, een versierde harmonisatie van een bekende kerkelijke melodie, vaak voor toetsinstrument. En de opera die een hoge vlucht nam door de uitgebreide expressiemogelijkheden. En dan het oratorium, de kerkelijke variant van de opera met de oratoriumpassie als bekendste voorbeeld. En dan heb je het soloconcert, een vaak driedelig concert voor begeleidend ensemble en de solist. En tenslotte de canon. Nou, die ken je wel. Und so weiter, und so weiter, het gaat de hele tijd door. Met die canon zijn we eigenlijk bij de bouwstenen van de barok, de akkoorden en hun volgorde. De akkoordprogressie. Die zijn de basis voor een popliedje, maar waren destijds ook al de basis voor een compositie. Sterker nog, de muziek van na de barok, vooral die van de romantiek en het impressionisme, heeft vaak veel minder overeenkomsten met de popmuziek van nu. Ze zeggen vaak dat alles uiteindelijk weer een keer in de mode komt. Daarom heb ik thuis ook zoveel kleren in de kast, vage stuff uit mijn studententijd. Maar over die studententijd gesproken: Maroon 5, die band was toen in de mode. En die knakkers kwamen zelfs met een cover van een barokhit. De track Memories covert de Canon van Pachelbel. En op die barokke akkoorden kan je nog veel meer liedjes spelen. Bijvoorbeeld Go West van de Pet Shop Boys. En bijvoorbeeld Streets of London van Ralph Montell. These words van Natasha Bedingfield, Oasis. En songwriters van nu die kunnen dus hun lol op met al die canons, passacaglia’s en preludes uit de barok. En je mag die stuff ook nog eens gewoon gratis en voor niks gebruiken, want er zit geen auteursrecht op. Dus: are you broke? Go baroque!