Wat is de piano?

Een snaar-, toets- én slaginstrument met 88 toetsen — De piano is ontstaan aan het begin van de achttiende eeuw. Het is een upgrade van het klavecimbel. De grote vernieuwing zat in de aanslag. De snaren werden niet langer getokkeld, maar aangeslagen. Met een met vilt bekleed hamertje, voor elke toets één. En die hamerslag kon je doseren. Daarmee is de piano een snaar-, toets- én slaginstrument. Het klavier bestaat uit 88 toetsen, witte en zwarte. De toetsen gaan van laag naar hoog klinkend. — Hey! Wat hebben verkiezingen, hard leer en Ton Koopman te maken met de piano? Kijk eens aan. De piano. De boterham met pindakaas, de tegenvallende weersverwachting, de kringverjaardag onder de instrumenten. Wat ik bedoel te zeggen: deze rakker kennen we állemaal. Van muziekschool tot tochtige stationshal en van de videoclip van je lievelingsballad tot de Fundafoto’s van die iets te dure crib: de vleugel zie je overal. Piloten gebruiken er zelfs twee, maar die verdienen dan ook heel veel geld. De piano voelt zo vanzelfsprekend, maar is er niet altijd geweest. De soundtrack van Jurassic Park mag dan zoet pianospel bevatten, maar die dino’s hoorden destijds hoogstens wat benen fluitjes van onze voorvaderen. Nee, de piano is ontstaan aan het begin van de 18e eeuw. De Italiaan Bartolomeo Cristofori te Florence staat te boek als de uitvinder van de piano. Hoewel, piano - Cristofori sprak zelf liever van Un Arpicembalo di nuova inventione, che fa’ il piano, e il forte, a due registri principali unisoni, con fondo di cipresso senza rosa. Lijkt meer een songtekst van Eros Ramazotti, maar Cristofori zei hiermee: ik heb een klavecimbel uitgevonden dat hard en zacht kan, met twee paar gelijkgestemde snaren en een zangbodem van cypres zonder rozet. Ik vind piano wel beter bekken. Maargoed: deze naam verklaart de bloedlijn en de verbetering: dat klavecimbel is de voorvader van de piano, met één groot minpunt: het was aan of uit - druk de toets van een klavecimbel in en pats, daar is de toon. Hoe hard of zacht je ook speelt. Want met het indrukken van de toets pluk je bij een klavecimbel aan de snaar. En dat plukpunt is nogal abrupt. Heel irritant. Daarnaast heeft het klavecimbel een vrij korte uitklank, dus je druk de toets in en de toon sterft vrij snel weg. De tedere toetsenist van toen die smachtte naar meer expressiemogelijkheden. Nou Cristofori was een van de lichten die zich bezighielden met het upgraden van het klavecimbel. De grote vernieuwing zat in de aanslag. De snaren werden niet langer getokkeld, maar aangeslagen. Met een hamertje, voor elke toets één. En die hamerslag die kon je doseren, afhankelijk van je humeur maar vooral van de gespeelde muziek. Daarmee is de piano een snaar-, toets- én slaginstrument. Drie vliegen in een klap. Maargoed die hamertjes waren trouwens niet van bouwmarktijzer maar van hout, bekleed met hard leer. Die hardleerse klank bleek vilttehard dus nam men vilt. Die vilten hamerkop leverde een rondere, meer zangerige klank op. Die vroege piano werd ook wel fortepiano of pianoforte genoemd. Ook de naam Hammerklavier kwam voor, met name bij muzikale timmerlieden. Barokcomponisten als Scarlatti, Händel en Corelli kwamen testen bij Cristofori. Bach vond dichtbij huis de firma Silbermann, die ook een fortepiano ontwikkelde. Maar die kon de toets nog niet doorstaan. Snel spel kon het mechaniek niet goed aan en het volume was wat magertjes. Maar die fortepiano ontwikkelde zich razendsnel. De vroege bloei van de piano viel samen met de carrière van Mozart en collega’s, die zeer geïnspireerd werden door de uitgebreide dynamische mogelijkheden van het instrument. De onvolkomenheden werden stuk voor stuk weggenomen. Silbermann en de Franse bouwer Érard verbeterden het mechaniek, waardoor er steeds virtuozer kon worden gespeeld. Daarnaast kreeg bouwer Broadwood uit Engeland in 1783 het patent op het pedaal. Hoe dat werkt, vertel ik zo. Sindsdien heeft elke piano twee of drie pedalen. En het volume van het instrument nam ook toe. Waar de vroege fortepiano nog een houten frame om de zangbodem had, werd er in de 19e eeuw gebruikgemaakt van gietijzer voor het frame, dat ook wel pantserraam heet. En in combinatie met het kruissnarige systeem dat Steinway in 1855 introduceerde, werd het mogelijk om fors fortissimo te spelen. Alsof je van een oude keukenradio naar een peperduur hifisysteem ging. In de tussentijd waren de concertlocaties ook gegroeid, van wufte Weense salons naar lijvige Amerikaanse concertzalen. Dat volume dat kwam dus goed van pas. Er staat door al die kruiselings bespannen snaren best wat kracht op zo’n vleugelframe: maar liefst 18 ton. Dat volume komt dus niet uit de lucht vallen. Zo’n vleugel evenmin, wees blij, zo’n 500 kilo valt nogal rauw op je dak. Die kilo’s zijn trouwens welbesteed. Er worden hoogwaardige houtsoorten gebruikt voor een goede resonantie. Het hout werkt dus mee bij de klank van de vleugel. En het frame is ijzersterk. De klep van zo’n vleugel doet ook mee. Die is er trouwens ook met een functie. Hij projecteert en doseert de klank, dus de snaren maken geluid en de klep zorgt dat de klank, de concertzaal of de alpenweide in gaat. Zet je ‘m op de hoogste stand, dan projecteert hij maximaal. Je kan de klep er zelfs afhalen. Maar ja, als de buren thuis zijn doe je de klep zelfs helemaal dicht. Het klavier bestaat uit 88 toetsen, witte en zwarte. Zoals Michael Jackson al zei: it don’t matter if you’re black or white. Je kan ze door elkaar heen gebruiken., maar wel weten wat je doet, het klinkt niet perse mooi. De witte toetsen worden tegenwoordig van hout met een laagje kunststof gemaakt, maar ‘iervoor van ivoor. Maar dat mocht niet meer.Zielig voor olifanten. De toetsen gaan van laag naar hoog. De laagste tonen, dat zijn enkel snarige bassnaren. Dat zijn hele dikke units. Hoe hoger je komt, hoe dunner de snaar. Maar om te zorgen dat die bassnaren de rest niet overstemmen, zijn de hogere pianonoten dubbel of zelfs driedubbelsnarig uitgevoerd. Dus ik druk een toets in. En ik bespeel met één toets wel drie snaren. Dat zal je leren bas. Een piano heeft dus 88 toetsen, maar veel méér snaren. Oja, die pedalen. Ik demonstreer ze even. Voor je gaat spelen altijd het linkerpedaal indrukken, da’s de koppeling. En dan rustig het rechterpedaal indrukken om weg te rijden. Nee sorry. Het rechterpedaal is het demperpedaal of sustainpedaal. Dit laat de gespeelde tonen doorklinken, ook als je de toets loslaat. Bij het indrukken komt een demper van zacht vilt los van de snaar. Zo kan deze vrij doorklinken. Het linkerpedaal zorgt bij een rechtopstaande piano dat de hamertjes dichterbij de snaar komen. Dat zorgt voor een zachtere klank. En bij zo’n vleugel verplaats je met het linker pedaal alle hamertjes zo, dat ze minder snaren tegelijk raken. Dus inplaats van drie, maar twee bijvoorbeeld. Zelfde effect, zachtere klank. Het middelste pedaal is bij een rechtopstaande piano vaak een studiepedaal. Er komt dan een strookje vilt tussen de hamer en de snaar en voilà: je hebt die geliefde neoklassieke pianosound die je kent van al die studymusicplaylists op Spotify. Daar vinden wij wat van. Op een vleugel is dit middelste pedaal heel geinig: dit sostenutopedaal laat alleen de toetsen doorklinken die ingedrukt zijn op het moment dat je dit pedaal indrukt. Als je daarna doorspeelt, blijft er niets hangen - behalve die paar tonen. Tenzij het heel vochtig is, dan willen sommige pianotoetsen letterlijk blijven hangen. Heel vervelend. Daarom is het bijhouden van de luchtvochtigheid en de temperatuur van de ruimte waar de piano staat heel belangrijk. Zo’n Alpenweide is dus funest eigenlijk. Een halfjaarlijkse stembeurt is ook van belang. De pianostemmer zet de stemkruk op de stempen en zorgt voor een snaarstrak resultaat. Verwaarloos je je piano, dan raakt hij ontstemd. Net als onze pianospelende premier als hij in het hokje zijn stempen kwijt is. als je op Mark Rutte stemt ben je dus eigenlijk ook een pianostemmer?