Wat is A=440?

De referentietoon: die A heeft 440 trillingen per seconde — De A boven de middelste noot C van de piano, die is 440 Hertz. Een toon die bestaat uit 440 trillingen per seconde. In 1834 bepaalden een aantal Duitse natuurkundigen dat de beste A toch echt 440 Hertz moest zijn. En vanaf die A kon je lagere en hogere noten berekenen. De perfecte referentietoon dus. Die 440 Hertz vormt tegenwoordig een wereldwijde standaard. Van ringtone tot schoolbel en van The Beatles tot het koor van je moeder: die A440 deelt de lakens uit en houdt iedereen goedgestemd. — Wat hebben Cuba inflatie en de Nazi's te maken met A=440? En wat in Elvis’ naam betekent dat nou eigenlijk? Nou, ook zo'n hekel aan wiskunde? Oh niet? Nou, ik dus we hè. A=440 doet mij denken aan formules, maar A slaat niet op een wiskundige variabele, maar op de muzieknoot A. Om precies te zijn de A boven de middelste noot C van de piano. En die 440 dan? Heeft dat iets met een Volvo te maken? Of met die snelweg in Australië of die in Canada? A, je weet het al, het heeft met dat ene autoverhuurbedrijf te maken. Nee. Ja, inderdaad, 440 Hertz. Die ene noot A is 440 Hertz: een toon die bestaat uit 440 trillingen per seconde. Nou, daar is de smartphone van de gemiddelde influencer jaloers op. Misschien denk je wat maakt die A nou uit? En waarom kan het geen 500 Hertz zijn of 777? Dat is toch ook een mooi getal? Nou negeer die stemmen in je hoofd, want het gaat hier om stemmen. Net als in de politiek, in het verkeer en in je agenda, we hebben afspraken gemaakt in de muziekwereld. Het was in Stuttgart in 1834 dat een stel Duitse natuurkundigen met behulp van een Tonometer bepaalden dat de beste A toch echt 440 Hertz moest zijn. En vanaf die A kon je dus ook lagere en hogere noten berekenen en op elkaar afstemmen. Een prima referentietoon dus. Een eeuw later werd die Duitse vergadering nog eens overgedaan door een clubje internationale intellectuelen. En de uitkomst bij die stemming in 1939? Ja, prima, we nemen 440 Hertz De internationale organisatie voor standaardisering. De ISO, houdt van afspraken en nam deze stemming zelfs mee in een register. A440 noemden zij in 1975, ISO 16. Belangrijk? Nee, Verwarrend? Ja. Maargoed, die 440 Hertz vormt tegenwoordig een wereldwijde standaard. Van ringtone tot schoolbel en van de Beatles via je wasmachinemuziekje tot het koor van je moeder. Die A440 deelt de lakens uit. Houdt iedereen goed gestemd. Ja, zeker. Ook de hits van Britney Spears lopen in de pas met deze standaard. En bouwers van instrumenten en andere geluidsapparatuur ze houden allemaal rekening met dit grootse getal. Maar hoe was het daarvoor dan? Nou, best lastig. Uh. Sowieso waren er vroeger geen apparaten die toonhoogtes precies konden meten. Met een meetlint kon je geen frequentie bepalen. Je zou denken dat het dan een lappendeken van verschillende toonhoogtes was. Uh, en het was ook zo. Ja, voor de 19de eeuw verschilden de toonhoogtes van stad tot stad. Sterker nog, binnen een kerkgebouw moest je je strijkinstrument soms bijstemmen, afhankelijk van het orgel waar je mee wilde samenspelen. Zo'n orgel was een van de referentieinstrumenten waar je dan bijvoorbeeld als strijker braaf op afstemde. En dan heb ik het nog niet eens over de toonhoogteinflatie. Jazeker. In de 17de eeuw kwam men erachter dat virtuoze vioolpartijen nog vetter en stralender klonken als je de zaak iets hoger stemde. En die ene sopraansolo, die kwam nóg harder binnen als die hoge noot nog iets hoger klonk. Nou, dat inflateerde een tijdje door tot zangers keelpijn kregen en violisten knappende snaren om de oren vlogen. Nou, een beetje controle krijgt men door het gebruik van een stemvork. Een stuk staal dat op basis van vorm en gewicht een bepaalde trillingsfrequentie kende. Geef de vork een ferme tik en voilà je stemtoon. Maar ja, die dingen verschilden dan per stad en regio. Zo had je vorken met een A van 409 Hertz, maar een vork bijvoorbeeld uit de inventaris van Beethoven had ruim 455 Hertz. Als zanger moest je dan maar hopen dat de vork een beetje bij het bereik van je stem paste. Eind achttiende eeuw begon de A zich te nestelen tussen de 400 en 450 Hertz. Er kwam een steeds grotere behoefte aan een echte standaard. Vervoermiddelen werden sneller, de mens werd steeds mobieler en de reizende musicus die in de ene plaats zuiver en in de andere plaats knettervals klonk, ja, die was het helemaal zat, was er klaar mee. Net als het feit dat ie soms ineens te laat bleek te zijn omdat ook de klokken overal anders liepen. De Franse regering vond het in 1859 tijd voor een wet die de toonhoogteinflatie aan banden legde. 435 Hertz werd vastgelegd als de echte A. Maar ja, de Duitsers, die hadden de zaak al extra doorgerekend en waren op 440 Hertz gekomen en in 1939 was men het daarover internationaal eens. Hmm, 1939... Ja, toen was het in Duitsland toch minder gezellig. In de samenzweringshoek van internet vinden ze tegenwoordig dat we vooral A=432 moeten gebruiken. Want ja, die 440 Hertz, dat was ook de voorkeursstemming van de Nazi's en hun leider. Naast die vermeende nazivoorkeur is 432 ook een lucky number voor de antroposofische muziekliefhebber. Want die stemming komt overeen met de ideale getalwaarden in het universum. Het is de oertoon. Vandaag de dag is het 440 wat de stemvork slaat. En ja, er zijn nog steeds uitzonderingen, zoals Cuba. Ja, in Cuba kampt men met snaarschaarste. En als je dan een gesprongen snaar hebt, ja, dan ben je de sigaar. Om de snaren een langere levensduur te geven stemt men de zaak iets lager. De A is in Cuba 436 Hertz en dan heb je ook nog de oudemuziekbeweging. Mensen die precies weten hoe het klonk in de tijd van Bach enzo. Nou, die hanteren een barokke A van 415 Hertz. Ja, je hoort het, zo klinkt Bach natuurlijk extra stemmig. En wie Haydn speelt zoals het hoort, die neemt hem op 430 Hertz. Ja, stemmingmakerij? Misschien, maar toon dat maar eens aan. Overigens maken neurologen echt waar gebruik van een stemvork van 128 Hertz. Ja, van zulke neurologen krijgen musicologen dus echt de zenuwen he.