Wat houdt ons tegen? in de klas

Nederland droogteland — Al jaren klinkt de noodklok over droogte: zodra de temperaturen stijgen, ontstaan problemen. Drinkwaterbedrijven voorspellen dat in 2030 een tekort van ruim 100 miljoen kubieke meter dreigt. Hoe kan dat in waterland Nederland? Het heeft alles te maken met de inrichting van ons land en de manier waarop we met water omgaan. Klimaatverandering maakt de situatie erger door langere droge periodes. Wat houdt ons tegen om slimmer en duurzamer met ons water om te gaan, voordat tekorten onvermijdelijk worden? — En als je hier dan in de zomer komt, dan staan daar hele grote sproeierbogen en er wordt daar meer dan vijftig kuub per uur uitgetrokken. Vijftig kuub per uur klinkt als veel En jij gebruikt in een heel jaar nog geen vijftig kuub. Dat zijn grote cijfers. - En het is grote cijfers. Schoon water uit de kraan. We nemen het voor lief. Hoe lang kunnen we ons deze luxe nog permitteren? Drinkwaterbedrijven luiden de noodklok. Als we niks doen, zitten we in 2030 met een gigantisch tekort aan drinkwater van 100 miljard liter. Dat is het volledige jaarlijkse waterverbruik... van alle inwoners van de provincie Gelderland. Zo erg is het dus gesteld. En let op, de belangrijkste bron van ons drinkwater is grondwater. En dat wordt ook gebruikt door de industrie en de landbouw. Iedereen snakt naar water. En zo blijft er te weinig over voor de natuur. Zoals voor deze kastanje die net na de zomer al verkleurt. Wat is hier aan de hand? Deze kastanje is al helemaal bruin. Ja, na dit jaar zien we dat dat extra vroeg is. Ook omdat we te maken hebben met een droogte. En ja, de bomen hebben gewoon ook last van van waterstress en daardoor laten ze eigenlijk hun blad ook eerder vallen dit jaar. De bomen hebben last van waterstress. Dat klinkt serieus. Realiseren wij ons dat genoeg? Waterstress? We zijn natuurlijk wel heel erg gewend dat we altijd voldoende water beschikbaar hebben. En ook van goede kwaliteit voor alles en iedereen. Ja, Nederland Waterland. - Ja, ja, eigenlijk wel. Als we 1 probleem niet hebben.. - Ja. Maar dat probleem hebben we dus duidelijk wel. Ons water is niet onbeperkt beschikbaar en dat is te zien. Het grondwater staat veel te laag. - Zullen we eens ergens gaan boren in de grond? Want je hebt zo'n mooie boor bij? - Ja, ik heb. Ik heb in Wageningen meegedaan met het NK grondboren. Da's zwaar he? - Ja, dat is heel zwaar. Ja dat is echt zo. - Zullen we hier eens boren dan? Ja, let's do it. - Ja één twee. En als ik zo in het gat kijk. Dan zouden we nu ongeveer bij het grondwater moeten zitten. Ja, ik denk het wel ja. Dan zitten we drie decimeter onder de beekbodem zit het grondwater. Als mensen niet zoveel hadden ingegrepen in het watersysteem, dan stonden we nu onder water. - Oké. Dan hadden we hier niet gestaan. - Hadden we hier niet gestaan? Nee, dit is echt een gevolg van menselijk handelen. Drinkwaterbedrijven trekken dus al aan de bel en de natuur stikt van de dorst. En al die problemen, die hebben we dus vooral aan onszelf te danken. Hoe wordt er door de mens ingegrepen in dat watersysteem? Eigenlijk is het hele stelsel vooral gericht op het voorkomen van wateroverlast. Dat dat is één oorzaak. Je vroeg naar meerdere oorzaken, andere oorzaken. Dat zijn grondwaterwinning voor de drinkwaterbedrijven en in de industrie, maar ook voor beregening. Want ja, als je. Van onze tuinen? - Van onze tuinen, maar ook in de landbouw vooral. Er wordt ook heel veel beregend. En als je hier dan in de zomer komt, dan staan daar hele grote sproeierbogen en er wordt daar meer dan vijftig kuub per uur uitgetrokken. Vijftig kuub per uur klinkt als veel. En jij gebruikt in een heel jaar nog geen vijftig kuub. Dat zijn grote cijfers. Het is grote cijfers. En vanuit een boer is het te begrijpen. Hoewel een boer ook anders kan boeren. Er zijn ook boeren die het anders doen, die veel zuiniger omgaan met water. Ja, maar als je eenmaal in dat hele intensieve systeem zit en je moet hoog productief boeren. - Je moet veel produceren? Je moet heel veel produceren, dan is dat wel te begrijpen dat je zo handelt. Dat is precies de situatie waarin ook boer Robbert zich bevindt. Iedereen wil eigenlijk grondwater. Wij hebben het nodig voor onze gewassen gezond houden, want zonder water kunnen wij geen gewassen telen. Dat dat houdt gewoon op dan. Je kunt eigenlijk, vind ik dan moeilijk tegen iemand zeggen van nou oké, wij vinden dat jullie teveel water gebruiken, dus het moet minder. Punt. Nou dat. Volgens mij werkt het niet zo dan. Wij moeten ook een alternatief dan hebben. Stel je kan in de zomer niet dit gebruiken, niet beregenen. Wat gebeurt er dan? Dan met name die Frieslander aardappelen en die rode uien die. Ja, die planten die. Die overleven dat niet zeg maar. Die gaan eigenlijk halverwege de groei en gaan die gewoon dood. En tegen dit probleem loopt de boer elk jaar weer aan. In welke cyclus zit de intensieve landbouw precies gevangen? Na de natte herfst en wintermaanden willen boeren zoals Robert zo snel mogelijk het land op. Daarvoor moet het grondwaterpeil omlaag. Afvoeren dus, bijvoorbeeld via sloten. In de zomer is het warm en valt er weinig neerslag. Veel boeren beregenen daarom hun gewassen en dat water wordt grotendeels opgenomen door de planten en een deel verdampt. Het sijpelt dus niet terug de bodem in. Om het grondwaterpeil aan te vullen. En daar komt klimaatverandering nog eens bovenop. Met hetere, drogere zomers waarin de watervraag stijgt. In recente droge periodes verdrievoudigt het watergebruik van de landbouw. Het wordt dus in de zomer steeds heter en droger en daarop reageren we door alleen maar meer water uit de grond te slurpen. Dat is niet slim. Het erge is we weten niet eens precies hoeveel grondwater er door boeren wordt onttrokken. Wordt er eigenlijk gekeken naar hoeveel van die onttrekking er zijn? Hoe groot is die impact daarvan? Weten we dat? - Dat weten we onvoldoende, omdat de waterschappen Die moeten eigenlijk zorgen dat dat goed geregistreerd wordt en die doen dat niet. Maar waarom niet? Ja, dat moet je aan die bestuurders vragen. Ja, want het klinkt gek dat we die grote onttrekkingen, die toch een groot onderdeel zijn van dat grondwaterprobleem wat we hier voor ons zien, dat we dat niet registreren. Dan denk ik dat is wanbeleid, dat is het waterbeheer van de vrije markt, noem ik het. We laten het aan iedere individuele over, waardoor we er met z'n allen slechter van worden. We hebben net gehoord en we zien hoe laag het grondwater staat. We zien het überhaupt in deze beek. Het water had tot ons tot onze kin moeten staan. Dus wat is de oplossing voor dit waterprobleem? Ja, je zou er best iets aan kunnen doen. Je zou kunnen zeggen nou, als je onttrekt, zet er een meter op en voer eventueel een tarief in. Als je teveel onttrekt dat je dan gaat gaat dokken. Naast dat er niet goed wordt bijgehouden hoeveel water de boeren uit de grond halen, weten we uberhaupt niet hoeveel grondwater er precies in de bodem zit. Dat brengen onderzoekers nu voor het eerst in kaart. En niet met een boor in de grond, maar vanuit de lucht. Hoeveel water zit er eigenlijk onder de grond? Ja, ja, die helikopter, die vliegt in lijnen door het landschap. Ja, het doet echt heel veel metingen. Dus als een boer hier aan het maaiveld zoet grondwater heeft, dan weet hij dat natuurlijk, want dat is nodig voor zijn gewassen. Maar tot voorheen wisten ze niet eigenlijk van hoeveel zoetwater er is voordat je in het zoute komt. - Maar dat is fascinerend, toch? Ik bedoel die we. We gebruiken dat zoete water volop. De industrie gebruikt het. Mensen gebruiken het. Burgers. Boeren gebruiken het. Ja, en we weten eigenlijk niet hoeveel er precies op die plekken zitten. Dankzij dit soort metingen weten we dat dus straks. We weten het nu in Zeeland al. - Echt waar? - Maar straks weten we dat ook voor de andere gebieden die we nu aan het analyseren zijn. Het is echt wel relevant om te weten, toch? Ja natuurlijk. - Er is nog veel om uit te zoeken. Zowel hoeveel grondwater we gebruiken als hoeveel grondwater er is. Één ding weten we al wel lange tijd we kunnen niet zo doorgaan als nu. Na 1976 is de studiecommissie Waterbeheer, Bos, Natuur en Landschap verschenen. Dat was zo'n stapel rapporten. Daarna in de jaren 90 nationaal onderzoeksprogramma Verdroging. Zo'n stapel rapporten, promotieonderzoeken. Er is gigantisch veel is er verschenen. Echt, je kan er een boekenkast mee vullen. Maar we staan hier anno 2025 in een opgedroogde beek te praten over een probleem waar het nota bene vijftig jaar geleden al over ging. Althans met stikstof. - Maar hoe kan dat? Dat gebrek aan daadkracht bij bestuurders? Ik zeg wel eens dat de verdroging is. vergeet je stikstofprobleem. Of het hoort bij behoorlijk bestuur. Dat je weet wat je doet in je watersysteem en dat je opkomt voor alle belangen. Dus hier is overheidsregie voor nodig. Die overheidsregie, daar kan één man wel wat in betekenen. De Deltacommissaris die advies geeft aan beleidsmakers en ze aanzet om te veranderen, heet Co Verdaas. Ja, stap voor stap zijn we zeg na honderden jaren van water afvoeren nu aan het kijken. Ja, hoe kunnen we weer het water daar waar het valt ook vasthouden, opvangen en die voorraad op peil houden? Met name ook de landbouw zit in in een soort klem. Die hebben te maken met droge zomers. Ja, dat waterpeil is aan het zakken en tegelijkertijd hebben ze water nodig om de droogte te compenseren, zal ik maar zeggen. Waterschappen houden sinds 2012 eigenlijk nauwelijks meer bij hoe dat met die onttrekking zit? Ja, hoe is dat mogelijk? Omdat het heel lang geen urgent vraagstuk was. En wij moeten ook nu laten zien dat we dat op orde gaan brengen. Want als je niet weet wat er wordt onttrokken, dan kijk je ook een beetje in een in een black box natuurlijk. Wanneer weten we wat er wordt onttrokken? Ja, kijk, het gaat om duizenden, zo niet tienduizenden onttrekkingen. Voor vele honderdduizenden liters. Ik weet dat dat, nu die actie volop is ingezet, dat mensen ook wordt gevraagd meldt u. En in 2028 zou dat in verordeningen, in wetgeving, Zou dat gewoon ook echt vastgelegd moeten zijn, zodat alle partners Ja, eigenlijk ook ja. Niemand wilde denk ik ook onderuit. Maar dat het gewoon geregeld is. Ondanks het feit dat we tien jaar hebben lopen aanmodderen, zeg jij de komende twee jaar gaan we het oplossen. De komende twee jaar gaan we de koers overleggen. Dat we het gaan oplossen raakt echt aan ondernemers en en de omgeving van mensen. En dat kost ook jaren om dat uit te voeren. Dus dus prima. Dat is mooi, Maar de Raad van de Leefomgeving en Infrastructuur oordeelde, een jaar geleden nog maar, het lukt onvoldoende om "water en bodem sturend", want zo heet dat waar je mee bezig bent, om dat om dat op orde te krijgen. De bestuurlijke wil en daadkracht ontbreekt. Ja, ja, ja, ik heb ook in die raad gezeten. Het zou gek zijn als ze hadden opgeschreven Het is allemaal op orde en ik wil me daar niet mee afdoen. Ja, maar als je een land 200 jaar hebt ingericht op water afvoeren. Nee, dat begrijp ik allemaal wel. Ja, dat kost tijd. - Maar gaan we op tijd zijn? We hebben net, je hebt net even geschetst, we moeten nu echt aan de slag. Inmiddels is eigenlijk voor iedereen onomstreden. Ja, dit moet gewoon op orde brengen. Ja, ja, en dat kost ook even tijd. - Daar sluipt die ontspanning er weer in. Even de tijd geven, even ruimte maken. Het is een cultuurverandering. Maar dat steeds als je dat zegt, moet ik weer denken aan de woorden vlak daarvoor. Die zeggen van nou, het is echt nu, we zitten er midden in, het is nu nodig. - Ja, maar het loopt dus ook.