Wat houdt ons tegen? in de klas

CO2-uitstoot van vliegen — In Nederland vliegt de helft van de bevolking helemaal niet, terwijl een kleine groep verantwoordelijk is voor de helft van alle vluchten. Deze groep veelvliegers, vaak met hogere inkomens, heeft een disproportionele klimaatimpact. Veel van hun vliegreizen zijn niet noodzakelijk, geven ze zelf toe. Het ontmoedigen van deze veelvliegers kan een enorm effect hebben op het verminderen van de CO2-uitstoot. We onderzoeken hoe we de klimaatimpact van de veelvliegers kunnen verkleinen en hun vlieggedrag kunnen veranderen. — Uiteindelijk zijn we doorgeschoten in hoe ons vlieggedrag is. Een weekendje shoppen in Barcelona, omdat het eigenlijk net zo goedkoop is als een weekendje in Utrecht te shoppen, slaat natuurlijk nergens op. Vliegen heeft een enorme impact op ons klimaat. Die moet naar beneden. Dat betekent niet dat iedereen nu moet stoppen met vliegen. Want hoe vaak mensen het vliegtuig pakken, dat verschilt nogal. Je kunt het idee hebben dat iedereen vliegt omdat je dat voorbij ziet komen op social media, maar het is zo dat eigenlijk maar een klein deel van de mensen de meeste vluchten maakt. En er zijn ook een heleboel mensen die helemaal nooit vliegen of gevlogen hebben. Gemiddeld maakt elke Nederlander ieder jaar één retourvlucht. Maar zo gelijk is het niet verdeeld. De helft van de Nederlanders vliegt in een jaar helemaal niet. En slechts 13% van de mensen maakt de helft van alle vluchten. Dit zijn de veelvliegers. Die vliegen minstens drie keer per jaar. Een minderheid van die vluchten is zakelijk. De meesten zijn privé. Vliegen jullie vaker per jaar? - Nou, gemiddeld wel drie, vier, vijf, zes keer per jaar, maar. - Eigenlijk wel. Twee á drie keer. - Drie keer, twee? Twee, drie, vier keer per jaar of zo. Ja, en denken jullie al snel over de klimaatimpact van vliegen? Ja, ja, daar denken we over na. -We hadden het er net nog over. Ja? - Jawel. Of we ook een beetje vliegschaamte hebben. En dat hebben we wel, ja. - Nee, dat dat hebben wij niet. Nee, als mijn ouders zeggen we gaan naar Turkije, dan zeg ik: nou nee, laten we nou naar Limburg gaan of zo. Ja? - Nee, natuurlijk niet. Nee, ik ga lekker naar Turkije natuurlijk. Als we de klimaatimpact van de luchtvaart terug willen dringen, is het dus slim om ons te richten op het gedrag van die veelvlieger. Hoe zorgen we ervoor dat juist zij het vliegtuig wat vaker laten staan? De veelvliegers zijn mensen die vaak hoger opgeleid zijn, ook een hoger inkomen hebben en bijvoorbeeld in een periode in hun leven zitten waarin ze ook vaker weg kunnen. Dus bijvoorbeeld niet een gezin hebben om voor te zorgen. Ja, dat klinkt ook als mensen die zich toch wel in meer of mindere mate bewust zijn van het vraagstuk van het klimaat en de relatie met veel vliegen. - Ja, ja, dat klopt. Hoe komt het dan dat ze dan toch veel blijven vliegen? Ja, dat kan verschillende redenen hebben. Het systeem houdt het misschien in stand. Maar er zijn ook psychologische factoren die dat in stand houden. En dat kan te maken hebben met wat jij denkt, wat anderen zoals jij doen. Dus de sociale norm dat je denkt: mijn buren vliegen ook, het hoort erbij. Maar je kan bijvoorbeeld denken van nou, ik ben al vegetarisch aan het eten, ik heb al een elektrische auto. Die ene keer extra vliegen, dat mag dan wel. Dat mag dan wel. We kijken als we, als we naar gedrag van individuen kijken, ook altijd wel. Als je een analyse daarvan maakt. Wat is nou de invloed van het systeem als het om gedragsverandering gaat? Dan is het eigenlijk heel simpel. Zolang het ongewenste gedrag aantrekkelijker is, op wat voor manier dan ook, dan het gewenste gedrag, namelijk minder vliegen, wordt het heel moeilijk om dat gedrag veranderd te krijgen. Daarom vind econoom Paul Schenderling, dat we veel vliegen onaantrekkelijker moeten maken. Daarvoor hebben we echt een andere belasting op vliegtickets nodig. Dus niet zoals nu een paar tientjes als vast bedrag per ticket. Maar wat we nodig hebben is eigenlijk een beetje wat we nu al bij de inkomstenbelasting hebben. En dat zouden eigenlijk bij vliegtickets ook moeten doen. Dus je zou gewoon een drie jaars gemiddelde moeten bijhouden van het aantal kilometers dat iemand in totaal heeft gevlogen. En vervolgens zou je moeten zeggen over die eerste pakweg duizend kilometer betaal je een laag percentage mensen die bijvoorbeeld meer dan duizend kilometer en dan tot 2000 betalen, een iets hoger percentage. En de echte veelvliegers, bijvoorbeeld 3000 kilometer of meer, betalen een substantieel hoger percentage over hun gevlogen kilometers. Maar volgens mij zijn er wel plannen van de overheid om toch ook een een belasting in te stellen op verre vluchten. Ja, dat helpt een beetje. Maar wat nog steeds echt moet gebeuren is dat er echt ook een prikkel in zit voor hele rijke mensen, om echt te voelen wat je het klimaat of de bredere aarde aandoet. En dat kan alleen als er echt een prikkel vanuit gaat. Economen noemen dat gewoon heel simpel. Er moet gewoon echt een pijn in je portemonnee zitten voordat je je gedrag verandert. Zo simpel is het eigenlijk. Maar in het huidige systeem worden we juist almaar verleid om meer te vliegen. Simone Wiegman kan het weten. Ze werkte ooit voor de KLM, maar voert nu actie tegen hun frequent flyer programma. Zo'n frequent flyer programma, die geeft beloningen aan mensen die heel veel vliegen. Wat voor beloningen dan? Gratis vluchten. Je kan als eerste aan boord. Je kan de rij langs? - Je kan de rij langs. Dat voelt wel lekker. Het is ook fijn toch als je lekker snel kan reizen. Maar eigenlijk die mensen die dus frequent flyer zijn, die hebben dat jaar al tien keer gevlogen. Je zou eigenlijk daarom als laatste aan boord moeten gaan. Ze worden beloond voor de verkeerde dingen? Je wordt beloond voor de verkeerde dingen. KLM beloont mensen die veel vliegen, maar tegelijkertijd hebben ze ook het doel om in 2050 netto geen CO2 meer uit te stoten. Maar voelt dat niet wrang soms ook dat je je aan de ene kant inzet om steeds duurzamer te worden, om toe te werken naar dat 2050 doel. Aan de andere kant heb je een systeem dat mensen die veel vliegen meer punten oplevert. En ik heb even gekeken. Je kunt met die punten letterlijk een vlucht kopen. Ja, ik snap wel dat je zegt dat het wrang is. En tegelijkertijd denk ik ook dat het niet gek is dat de mensen die zoveel vliegen, dat we daar een bepaalde band mee hebben. En ik denk niet dat mensen minder gaan vliegen omdat wij dat Flying Blue programma afschaffen. Maar het is wel een ambitie om in 2050, dus netto. In 2050 net zero te zijn. Net zero te zijn. Gaat dat lukken, denk je? - Ik hoop het wel, ja. Een van de manieren waarop KLM haar uitstoot wil verminderen, is door op alternatieve brandstoffen te vliegen. Dat zijn brandstoffen die gemaakt zijn niet van aardolie, maar van afvalstromen. En het beste voorbeeld is misschien wel van afgewerkt frituurvet. Ja, en is dat dan, Kunnen we dat dan duurzaam noemen? Is altijd zo'n moeilijk woord natuurlijk. Het is nog steeds vervuilend om te vliegen op een minder vervuilende brandstof. Het verschil zit hem erin dat we geen fossiele olie uit de grond halen, maar eigenlijk bestaande CO2 vanuit reststromen gebruiken om opnieuw brandstof van te maken. Er komt geen nieuwe CO2 in de atmosfeer terecht. Ja, jullie hebben ook een fabriek. Of die zijn jullie aan het bouwen in Delfzijl. Hoe gaat dat? Dat is een heel lang proces en daar gaan we honderdduizend ton kerosine maken van afval. Honderdduizend ton. Dat klinkt als veel. Hoeveel is dat? Zou je even moeten vergelijken met iets. Dat is 2% van het volume wat KLM op jaarbasis gebruikt. Oké, dat is. Dat klinkt dan ineens weer heel weinig. Ja, dat is een begin, maar wel een heel groot begin. Een begin is het zeker, maar er is flink wat werk aan de winkel. De Europese Unie heeft als doel gesteld dat in 2050 voor 70% op alternatieve brandstoffen wordt gevlogen. En hoe haalbaar is dat, 70%? Dat is een enorme uitdaging. Die fabriek die wij nu bouwen, die is voor 2% van KLM. Als je naar 70% wilt, dan begrijp je dat er heel veel fabrieken gebouwd moeten worden. Daar moeten heel veel investeringen in gedaan worden. Dus je hebt heel veel geld nodig. En daar zit een van de bottlenecks. Maar de andere bottleneck is in de grondstoffen. Ja, want hoeveel frituurvet heb je? Daar is niet genoeg om de hele luchtvaart op te laten gaan. Niet de hele middag friet eten Theye! - Nou... Er wordt ook hard gewerkt aan echt duurzame technologieën zoals elektrisch vliegen of op waterstof vliegen. Maar ook dat staat allemaal nog in de kinderschoenen. En ondertussen vliegen we meer en meer. De luchtvaart gaat de komende 25 jaar waarschijnlijk verdubbelen. En het lijkt er dus niet op dat duurzame technologie die groei bij kan benen. Als dat allemaal zo onzeker is. Want die onzekerheid, die is er. Die is er ook bij jullie, bij KLM. Moet je dan niet óók als airline zeggen: Misschien moeten we gewoon minder gaan vliegen. We moeten gewoon vluchten schrappen om dat klimaat te redden. Maar als wij vluchten schrappen, dan gaan die direct naar de concurrent. Dus daarmee wordt er dan niet daadwerkelijk minder gevlogen. Maar dat kun je ook samen doen. Je kunt met alle airlines om tafel gaan zitten en zeggen: Jongens, dit is niet meer houdbaar. We schrappen de helft en ons probleem is opgelost. Ik wil niet cru klinken, maar de kans op succes acht ik daarbij minder dan 0%. Ja, het klinkt toch best cru? - Ja, maar de kans van slagen op dat vlak. Waarom niet? - Sorry, maar ik zie je het voor je. Ja, ik. Ik wil niet lullig klinken, maar de kans dat zijn Saudia, Emirates, Turkish Airlines zeggen: we gaan inderdaad minder vluchten vliegen. Zij zijn alleen maar bezig met groei. Andere experts zien wel kansen. Een van hen is Karel Bockstael. Hij was directeur duurzaamheid bij KLM en leidt nu een beweging van luchtvaartprofessionals die pleiten voor verandering. Want zo kan het niet langer doorgaan. Dus als we dit, dat pad wat wat nu ingeslagen is met groei, meer vliegen afwandelen, waar komen we dan? Dan is het waarschijnlijk dat de luchtvaart in 2050 goed is. "Goed" is voor een kwart van alle emissies die de mens dan nog in onze atmosfeer verspreidt. Een kwart? - Bij ongewijzigd beleid. - De luchtvaart als schuldige van klimaatverandering? Ja, dan ga je als een zondebok door het leven, dat willen we ook niet. Nee, nee dus. Dat gaat ook niet gebeuren. Nee, want het wordt of hard afgekapt. Of, en dat is natuurlijk de essentie van onze call to action. Laten we zelf de regie nemen en zorgen we dat we dat afwenden en naar een ander businessmodel gaan bewegen, wat niet meer afhankelijk is van die groei. Minder vliegen? - Minder vliegen voor bepaalde groepen denk ik, omdat het ook uiteindelijk een stuk duurder zal worden. Dat zijn bepaalde groepen. Waar denk je dan aan? Nou, mensen die bij wijze van spreken vier, vijf keer per jaar naar hun tweede huisje gaan in ja, verzin een continent. - Ja. - Ja. Is dat nodig? Ja, ik zou zeggen bedenk met elkaar iets om het voor iedereen toegankelijk te houden. Dat kan ook voor mensen die misschien eens in de paar jaar of één keer per jaar een vlucht maken. Belangrijk is. Waar het echt om gaat is dat mensen de echte prijs van vliegen gaan betalen. Als je de mensen spreekt in de sector, dan kennen ze de urgentie en de importantie. Maar ze houden wel tegelijkertijd een systeem in stand van groei en lage marges. En wat wij met onze beweging in ieder geval een kans willen geven, is dat dit doorbroken wordt. Ik heb natuurlijk niet de illusie dat onze bewegingen dus even een hele nieuwe industrie creëert. Totally not. Maar als dit geluid in de bestuurskamers doorklinkt en er ook gevoel ontstaat dat ook de mensen die industrie werken dit dit ondersteunen en zien, ja, dan acht ik de kans groot dat het invloed heeft. En dat is wat we nastreven.