Het verhaal van de Tweede Wereldoorlog in de klas

De ontmenselijking van Joden — De nazi’s zien Joden als ‘Untermenschen’. Wat begint met uitsluiting en registratie, eindigt met het wegvoeren van Joden naar vernietigingskampen. Zo wil Hitler de volledige Joodse gemeenschap in Europa uitroeien. — In het vroege voorjaar van 1941 toont het Duitse naziregime ook in Nederland zijn ware gezicht. Zondebokpolitiek drijft de samenleving uit elkaar. Dit is het verhaal over ons land in de greep van oorlog en onderdrukking. Over mensen zoals jij en ik, die hun vrijheid verliezen. Een verhaal over handelen in onmogelijke situaties over wegkijken, betrokkenheid en over het maken van keuzes, die zowel het beste als het slechtste in ons naar boven halen. Dit is het verhaal van Nederland in oorlogstijd. Voordat ons land bezet werd, maakten Joden als vanzelfsprekend deel uit van de Nederlandse samenleving. Volledig onderdeel van de maatschappij en de vele Nederlandse tradities. De Joodse gemeenschap is zichtbaar en actief in de Nederlandse politiek, cultuur en wetenschap. En kent ook veel ondernemers. De bezetting is voor iedereen een verontrustende tijd.Maar vooral Joden die door de nazi's als Untermenschen worden beschouwd maken zich zorgen. Om de rust te bewaren heeft de bezetter direct na de inval aangegeven dat de Joden zich hier in Nederland geen zorgen hoeven te maken. Maar achter de schermen zijn de nazi's wel degelijk bezig met een plan om de Joden ook in Nederland langzaam maar zeker uit de samenleving te verwijderen. Toen de Joden net begonnen te geloven dat het mee zou kunnen vallen, begonnen de nazi's het ze sluipenderwijs stap voor stap moeilijk te maken. Alle Nederlandse ambtenaren moesten aangeven of ze wel of niet Joods waren in de zogenaamde Arierverklaring. Enkele maanden later werden alle Joodse ambtenaren ontslagen. Je kunt je natuurlijk heel duidelijk voorstellen dat het moment dat Joden niet langer als ambtenaren of als docenten of als advocaten binnen de rechterlijke macht mogen werken, dat dat een eerste belangrijke stap is in de isolatie van Joden ten opzichte van niet-Joden. De bezetter wil precies weten hoeveel Joodse Nederlanders er zijn. Dus verplichten ze elke Nederlander met Joodse voorouders zich te laten registreren. Wie weigert, riskeert een gevangenisstraf. Het is de taak van de Nederlandse ambtenaren om erop toe te zien dat alle Joden zich melden voor deze registratie. Zonder het Nederlandse ambtenarenapparaat was de vervolging van de Nederlandse Joden nooit zo soepel verlopen als dat die nu verlopen is, bijvoorbeeld. Nederlandse ambtenaren hebben in januari 1941 ervoor gezorgd dat de Nederlandse Joden werden ingeschreven als Jood en dat hun adressen bekend waren. Er is een heel bekend voorbeeld van een stippenkaart waarop allemaal zwarte stippen te zien zijn en iedere stip staat voor tien Joden. En zo kun je heel goed zien in welke buurten de meeste Joden geconcentreerd zijn. Daarnaast wil de bezetter dat alle Nederlanders zich overal direct kunnen identificeren. Daarvoor ontwikkelen Nederlandse ambtenaren een zeer gespecialiseerd document. Een document dat alle Nederlanders vanaf vijftien jaar met ingang van april 1941 bij zich moeten dragen: het persoonsbewijs. Door het gebruik van speciale inkt, lijm, papier en een watermerk was dit persoonsbewijs heel moeilijk te vervalsen. Bij Joodse Nederlanders werd er bovendien een J op vermeld. Zo'n identiteitsbewijs met een J erin, dat is onontkoombaar. Dan is iemands identiteit opeens versmald tot die ene J. Nu de nazi’s binnen een jaar alle Joodse Nederlanders exact in kaart hebben gebracht, hoeveel en waar ze wonen, kunnen ze hun anti-Joodse beleid verder uitvoeren. En de kloof tussen Joodse en niet-Joodse Nederlanders verder vergroten. Het invoeren van elk nieuw verbod of gebod verliep steeds op dezelfde manier. Maatregelen werden bekendgemaakt door een organisatie die was opgericht door de bezetter. En die organisatie, die zat hier aan deze gracht. De Joodse Raad. Deze groep van vooraanstaande Nederlandse Joden moesten de anti-Joodse maatregelen doorgeven aan hun eigen achterban. Om nog enige invloed te kunnen houden bewogen ze vaak mee met de Duitse bevelen en bleven zo gesprekspartner. Vanaf mei 1941 mogen Joden niet meer op het strand, in hotels, parken en in zwembaden komen. En niet veel later wordt het voor Joodse kinderen zelfs verboden om te spelen in de speeltuin. De bewegingsvrijheid van Joden wordt steeds meer ingeperkt. In januari 1942 kwamen in Wannsee, aan de rand van Berlijn vijftien hooggeplaatste nazi's bijeen onder wie Adolf Eichmann en Reinhard Heydrich. Tussen lommerrijke bossen aan een idyllisch meer werkten ze een gruwelijk plan uit. De oplossing van het zoals ze zelf zeiden, ‘Joodse probleem’. De Duitsers die vinden dat er een oplossing moet komen voor het Joodse probleem. Wat de oplossing zal zijn, dat weten ze heel lang helemaal niet. Heel lang gaan ze ervan uit…Die oplossing zal zijn massale immigratie van Joden naar Siberie of naar Madagascar of ver weg in ieder geval. Dan, in het najaar van 49 besluit Hitler op enig moment dat de oplossing tijdens de oorlog moet plaatsvinden en dat die oplossing in essentie eruit bestaat dat alle Joden in Europa zullen worden vermoord. In verhullende taal vastgelegd in de notulen van die dag verborgen ze hun ware bedoelingen.Joden moesten naar Oost-Europa worden geëvacueerd. Daar zou door zwaar werk een groot gedeelte door natuurlijke vermindering uitvallen. De groep die overbleef moest een passende behandeling krijgen. Wat er tijdens die Wannseeconferentie feitelijk gebeurde, was de voorbereiding van een van de grootste massamoorden in de wereldgeschiedenis. Ter voorbereiding op die laatste fase, die achter de schermen al lang is ingezet willen de nazileiders in Nederland een paar maanden na de Wannseeconferentie in een oogopslag kunnen zien wie Joods is. En dus wordt hier de Jodenster ingevoerd. Zelfs in je eigen huis, voor het raam in de tuin of balkon moet de ster zichtbaar zijn voor de buitenwereld. Toen deze maatregel in mei 1942 in Nederland werd ingevoerd, ontstond daar enorme angst. Van, wij zijn nu heel duidelijk zichtbaar als Joden op straat, waar we ook naar toe gaan. En dit zou wel eens het voorportaal van van deportatie kunnen zijn. Dat bewustzijn is er heel sterk. Die angst neemt wel heel erg toe met de invoering van de Jodenster. Je moet je voorstellen dat eigenlijk jouw afkomst en jouw identiteit de hele tijd zichtbaar is voor iedereen. Op het moment dat jij eerst besloot ik ga toch maar door het park lopen, ook al mag ik niet, want ik ben ik ben Joods.Op het moment dat je de Jodenster op hebt, dan kan dat niet meer, want iedereen kan zien dat je daar niet mag komen. Een confronterende maatregel. Die soms ook tot compassie leidt. In de zomer van 1942 kreeg elk bezet land een zogenaamd ‘Jodenquotum’ opgelegd. Zo moest Nederland nog voor het einde van het jaar 15.000 Joden deporteren. Nadat Frankrijk zijn quotum niet haalde, werd het aantal in Nederland opgehoogd naar 40.000 Joden. Het Judenreferaat 4B4 dat hier in Den Haag kantoor hield, coordineerde de deportaties. Te beginnen in Amsterdam. Alle Amsterdamse Joden kregen per post een oproep om zich te melden. Omdat veel Joden daar geen gehoor aan gaven gingen de Duitsers over op een andere tactiek: de razzia. Nederlandse politieagenten moesten de klus klaren. Op 23 april 1943 moeten alle Joden in Nederland hun huizen verlaten en zich melden bij een door de Duitsers aangewezen concentratiekamp bij Vught of Westerbork. De mensen hadden geen idee waar ze terecht zouden komen. Toen ze hier aankwamen op dit open stuk op de hei realiseerden ze zich dat het een gevangenis was met hekken, wachttorens en bewakers. Uiteindelijk draaide Westerbork ook maar om een ding: de trein die elke dinsdag naar Oost-Europa vertrok. Niet alleen Joden, maar ook Roma, Sinti en Jehova's getuigen werden vervolgd en gedeporteerd naar Westerbork. Westerbork bleek slechts een doorgangskamp te zijn naar de vernietigingskampen in Oost-Europa. Als onderduiken op het allerlaatste moment niet doorgaat is het vrijwel onmogelijk om op korte termijn iets anders te vinden. In het oproepbevel staat wat de Joden mee mogen nemen. Bijvoorbeeld een deken, maar geen zware spullen zoals boeken. Joden gaan een onzekere toekomst tegemoet. Er wordt ze verteld dat ze naar werkkampen zullen gaan. De werkelijkheid is dat verreweg de meeste uit Nederland gedeporteerde Joden onmiddellijk bij aankomst worden gedood. Die gaan helemaal niet naar een kamp. Die gaan naar de gaskamers, die worden verbrand. Die zijn een paar uur nadat ze zijn aangekomen zijn ze dood. Dat weet niemand. Dat kunnen de meeste mensen zich helemaal niet voorstellen. Het idee dat je in een concentratiekamp terecht komt en dat daar jouw kinderen en je familie allemaal in de gaskamers worden vermoord. Hoe kan je daar ooit in je hoofd bijkomen? Mensen komen daar gewoon niet op. Wat ook niet zo gek is, want zoiets was nog nooit gebeurd en we vinden het nog steeds heel moeilijk voorstelbaar dat het kon. Het grootste deel van de weggevoerde Joden keert niet terug. Na drie jaar zorgvuldige registratie, isolatie en deportatie van de Joodse gemeenschap wordt Nederland door de Duitsers ‘judenfrei’ verklaard.