Massale volksopstand tijdens de Koude Oorlog

Wat was de Hongaarse Opstand? — In 1956 komen Hongaarse burgers massaal in opstand tegen de onderdrukking door de Sovjet-Unie. Ze willen zelf hun land besturen en keren zich af tegen de politiek en ideologie van de Sovjets. Het Sovjetleger slaat hard terug en stuurt tanks naar Hongarije. — Hier zie je beelden van Boedapest, de hoofdstad van Hongarije. Oktober 1956. Burgers komen massaal in opstand tegen de Sovjet-Unie, maar hun hoop op vrijheid wordt hard neergeslagen. Waar komt deze Hongaarse opstand vandaan en wat zijn de gevolgen geweest? Niet alleen voor Hongarije, maar voor heel Europa. Laten we even terugspoelen. Hongarije ligt hier, in Centraal-Europa. Eeuwenlang is het onderdeel van het Habsburgse Rijk. Maar aan het begin van de twintigste eeuw, na de Eerste Wereldoorlog, valt het keizerrijk uit elkaar en wordt Hongarije zelfstandig. Maar die zelfstandigheid duurt niet lang. Tijdens de Tweede Wereldoorlog is Hongarije een bondgenoot van nazi-Duitsland, maar Hongarije probeert aan het einde van de oorlog toch nog aan te sluiten bij de geallieerden. De landen die vechten tegen Duitsland. Hierop bezetten de nazi's Hongarije alsnog. In 1945 bevrijdt de Sovjet-Unie Hongarije van de nazi's. Maar die bevrijding betekent geen echte vrijheid voor de Hongaren. De Duitse bezetting wordt vervangen voor iets anders. De Sovjet-Unie maakt het land een zogenoemde satellietstaat. Dat betekent dat ze officieel onafhankelijk zijn, maar in de praktijk onder strenge controle van de Sovjet Unie staan. En Hongarije is niet de enige satellietstaat. Ook bijvoorbeeld Polen, Tsjechoslowakije en Roemenië vallen onder de macht van de Sovjets. De wereld is dan verwikkeld in de Koude Oorlog, een machtsstrijd tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie. Europa is door de Tweede Wereldoorlog verzwakt en afhankelijk van beide landen. Het raakt verdeeld in twee militaire bondgenootschappen. Aan de ene kant het Warschaupact, de Sovjet-Unie en de satellietstaten. En aan de andere kant de NAVO, een bondgenootschap van westerse landen. Beide blokken willen hun invloedssfeer uitbreiden en hun ideologie verspreiden. Voor de Sovjet-Unie is dit het communisme. Dat is een ideologie die streeft naar een samenleving zonder arm en rijk, waarin privébezit niet bestaat. Producten en goederen zouden eerlijk verdeeld moeten worden, maar in de praktijk is de Sovjet-Unie een dictatuur, vooral onder Jozef Stalin. Burgers worden onderdrukt en uitgebuit en politieke tegenstanders en andersdenkenden worden opgesloten in strafkampen. Dit alles leidt tot miljoenen doden. In eerste instantie lijkt Hongarije een democratische republiek. De Hongaren mogen het land zelf leiden, maar langzaamaan schakelen de communisten onder druk van de Sovjet Unie steeds meer democratische partijen uit. In 1949 wordt de Volksrepubliek Hongarije uitgeroepen, een communistische eenpartijstaat en hierna gaat het snel. Hongaren worden voortaan gedwongen Russisch te spreken en Hongaarse straatnaamborden verdwijnen uit het straatbeeld. De Sovjets leggen het land ook nog eens hoge herstelbetalingen op als straf voor hun samenwerking met nazi-Duitsland. En hier blijft het niet bij. Want in het kader van de communistische leer moeten alle opbrengsten uit de industrie en landbouw voortaan worden afgestaan aan de Sovjet-Unie. Hongarije komt hierdoor in grote armoede terecht. En ook het dictatoriale karakter van de Sovjet-Unie wordt de dagelijkse praktijk in Hongarije. De communist Matyas Rakosi is aangesteld als premier en voert een waar schrikbewind. Hij stelt een geheime politie in en Hongaren worden opgepakt voor het minste of geringste. Ze verdwijnen in gevangenissen en interneringskampen. Daar worden ze gruwelijk mishandeld. De onvrede in Hongarije is groot, maar verzet is nauwelijks mogelijk. En dan in 1953 overlijdt plotseling Sovjetleider Stalin. Maar niet iedereen rouwt om zijn dood. Ik weet dat ik op dat moment op straat liep toen ik het hoorde. De leider, de vader van de wereld en en en heil van de wereld overleden was. Nou, geweldig. Dit is nu gebeurd, dus nu wordt het beter. Het werd ook beter. Zijn opvolger Nikita Chroesjtsjov, zet zich af tegen het dictatoriale bewind van Stalin. Hierdoor ziet Hongarije een kans om hervormingen af te dwingen. De nieuwe Hongaarse premier Imre Nagy die wil het helemaal anders doen. Hij schaft strafkampen af, belooft politieke gevangenen vrijheid en dringt de armoede terug. De Sovjet-Unie ziet dit met lede ogen aan, want ze vrezen voor machtsverlies en minder controle in heel centraal en Oost-Europa. En dat blijkt terecht. Door de nieuwe koers van Hongarije lonkt de vrijheid ook in de andere satellietstaten. Steeds meer mensen uiten openlijk hun onvrede. Zo breekt in het voorjaar van 1956 in de Poolse stad Poznan een volksopstand uit. Arbeiders leggen massaal hun werk neer en eisen brood en vrijheid. De Sovjet-Unie besluit hard in te grijpen. In Hongarije wordt Nagy afgezet. De Sovjets vinden dat zijn hervormingen veel te ver zijn gegaan, maar voor de Hongaren is de deur naar de vrijheid opengezet en deze gaat niet zomaar meer dicht. Op 23 oktober 1956 gaat een groep studenten van de technische Universiteit in Boedapest de straat op. Wat begint als een klein protest, groeit uit tot een massale volksopstand. Dit is de Hongaarse opstand. De demonstranten vernielen alles wat doet denken aan de Sovjet-Unie. Beeltenissen van Sovjetleiders zoals Stalin en Lenin worden vernield. Ze halen rode Sovjetsterren van gebouwen en verbranden Russische boeken. De demonstranten dwingen de regering af te treden en Nagy wordt opnieuw premier. Zijn voornemen? Hij wil zich meer richten op het Westen. Hongarije uit het Warschaupact en neutraliteit. De Sovjetregering is woest dat Nagy weer aan de macht is. Op 4 november rollen dan ook tanks van de Sovjets Hongarije binnen. De Hongaarse opstand wordt hard neergeslagen. Binnen een dag heeft het Sovjetleger Boedapest weer in handen. Via de radio roepen de Hongaren het Westen om hulp. En ze worden gehoord. Overal in West-Europa breken demonstraties en anti-communistische rellen uit. In Amsterdam bestormt een menigte het Felix Meritis gebouw, het hoofdkantoor van de Communistische Partij van Nederland. Maar echte steun blijft uit. West-Europese leiders zijn bang de confrontatie aan te gaan met de Sovjet-Unie en daarmee een Derde Wereldoorlog te ontketenen. De Hongaarse opstandelingen voelen zich in de steek gelaten. De Hongaarse opstand eindigt na amper twee weken. Hongarije blijft een satellietstaat. Duizenden mensen komen bij de opstand om het leven en meer dan 200.000 Hongaren slaan op de vlucht. Toen zei mijn vader: en nou moet je weg. Dat was voor mij het eerste moment. 4 november, half 11, na de mis. Dat mijn vader heeft gezegd. Nou moet je weg, nou gaan jullie weg. Ik wil niet dat jullie betrokken raken in deze zaak. Ik blijf hier. Ik blijf verzet plegen, uiteraard. En jullie moeten naar Oostenrijk. En vanmiddag gaan jullie weg. Nagy wordt geëxecuteerd en de Sovjets stellen een nieuwe premier aan Janos Kadar. Hij trekt de touwtjes van de veiligheidsdienst opnieuw strak aan. Iedereen die ook maar wordt verdacht van tegenstand, wordt opgepakt. Niemand durft openlijk te praten omdat ze bang zijn verklikt te worden. En de Hongaarse opstand, daar durft al helemaal niemand meer over te praten. De Hongaarse opstand is een keerpunt in de Koude Oorlog. Aan de ene kant laat de opstand zien wat verzet teweeg kan brengen, maar aan de andere kant juist hoe gewelddadig de Sovjets opstanden neerslaan. Ook voor andere satellietstaten wordt de Hongaarse opstand een symbool van verzet en tegelijkertijd een waarschuwing voor terreur. Nog ruim dertig jaar zucht Hongarije onder de Sovjet invloed. Pas in 1989 komt daar een einde aan. Hoewel de Sovjetoverheersing verleden tijd is, blijft die van invloed op de voormalige satellietstaten. Die landen dragen nu nog wel met zich mee dat communistisch verleden. De machthebbers van toen zijn nog lang niet, als ik het woord mag gebruiken, verslagen. Dat is het idee wat wij denken: democratie, meer partijen en dit en dat en persvrijheid en en weet ik wat allemaal. Maar dat oude communistisch bewind door zijn wortels en door zijn enorme netwerk, wat er in Hongarije, Polen en Tsjechië aanwezig was, dat is latent aanwezig.