Wat is een symfonie?

Het opwarmertje voor de opera, dat een groot succes werd — In Italië in de zeventiende eeuw had je de sinfonia. Het was eigenlijk een meerdelige instrumentale opening van een opera. Hiermee warmde de componist het publiek op, al voordat er aria’s werden gezonden. Die sinfonia’s werden zó populair dat ze ook los van de opera werden uitgevoerd en gecomponeerd. — Deze video wordt mede mogelijk gemaakt door Huisartsenpraktijk Symfonie in Bunschoten... ...Winkelcentrum Symfonie in Nieuw-Vennep... ...en Snackbar Symfonie in Maassen. Nou, de symfonie dus. Daar gaan we het over hebben. De symfonie die ken je wel van een symfonieorkest... ...of van de Bittersweet symphony, of het liedje Symphony van Clean Bandit... ...of ‘de mooiste symfonie onder de film genaamd wij tweeën”. De Poema’s, schitterend! Maar we gaan terug in de tijd want het woord Symfonie -het zal weer eens niet- komt uit het oud-Grieks. Ja mijn Grieks is niet zo goed maar betekent Mooi bedacht! Maar die oude Grieken kenden nog geen Vijfde van Beethoven. Dat kwam veel later pas. In de Middeleeuwen had je het woord Symfonie als omschrijving van een instrument... ...dat meerdere geluiden tegelijkertijd kon voortbrengen. Een spinet -een toetsinstrument- werd ook wel een symfonie genoemd. Want ja: dat kon ook door één persoon meerdere klanken voortbrengen. De muziekvorm kwam pas later. In Italië in de buurt van Napels in de 17e eeuw had je de Sinfonia. Het was eigenlijk een meerdelige instrumentale opening van een opera. Nog voordat er aria’s werden gezongen bood de componist... ...in zo’n Sinfonia al wat smakelijke melodietjes om het publiek op te warmen. Maar die Sinfonia’s werden zó populair dat ze ook los van de opera werden uitgevoerd... ...en ook werden gecomponeerd los van de opera. De indeling was heel voorspelbaar: snel-langzaam-snel. Drie delen, publiek wist waar het aan toe was. Het was fris uitgevoerd door een compact orkest met voornamelijk strijkers en misschien een paar blazers. Belangrijke persoon in dat licht is Johann Stamitz. Een Tsjech, Johann Stamitz, die uiteindelijk ook in Mannheim, de stad in Duitsland, veel heeft betekend voor de ontwikkeling... ...van de symfonie zoals die later door Haydn en Mozart werd doorontwikkeld. Mannheim, de industriestad waar we ook de fiets, de auto, de trekker en dus de symfonie aan te danken hebben. Dank u Mannheim! Die symfonieën van Stamitz waren vrij formeel. Een heldere indeling waar ook later Joseph Haydn met meer dan 100 symfonieën... ...en Mozart met 41 officiële symfonieën mee aan de slag gingen. De indeling werd wel iets uitgebreid. Want van drie ging het naar vier. Eerste deel snel, dan een langzaam, bedachtzaam tweede deel, dan een scherzo of een menuet als een tussendoortje... ...en vervolgens weer snel: de finale, het vierde deel. En dit recept bleek behoorlijk verslavend te zijn. Maar die muziek stond vaak op zichzelf, had verder niet echt een boodschap. Die eigenheid werd onder meer door Ludwig van Beethoven ontwikkeld. Ik pak eerst de Hollanders, en dan de Pruissen en dan de Russ... - Hmmm... Zijn symfonie Eroïca werd geschreven als een soort eerbetoon aan Napoleon. En zijn Negende symfonie -met het bekende Ode an die Freude- was weer gebaseerd op een gedicht van Schiller: ‘Alle Menschen werden Brüder’. Ander voorbeeld daarvan is de Symphonie Fantastique van Hector Berlioz. Waarschijnlijk geschreven onder invloed van bepaalde zaken is het een heel bijzonder werk geworden met een heksensabbat... ...en een gang naar het schavot. Je hoort de hakbijl gewoon vallen! Je ziet hem bijna door het orkest dat dat kan verklanken. Nou, dat kon omdat het orkest is uitgegroeid van wat strijkertjes en een paar hobo’s in Mannheim, tot een joekel van een ‘instrument’ met strijkers, houtblazers, koperblazers: trompetten, trombones, tuba’s... ...en ook veel slagwerk. Niet alleen pauken maar ook bekkens, gong, triangel, klokkenspel... ...windmachine... ...autotoeters? Inderdaad! het kon uiteindelijk niet op. Het leidde zelf tot een record met de première van de Achtste Symfonie van Gustav Mahler, begin 20e eeuw. Daar in München, op een goede of slechte avond, stonden 1030 mensen op het podium. Het schijnt nogal een behoorlijk kabaal te zijn geweest, de uitvoering was niet al te best... ...en dan te bedenken dat Mahler het heeft gecomponeerd als een ultieme blijk van zijn liefde voor Alma. Alma zijn vlam, zijn overspelige vrouw... ...die daar niet mee zou ophouden. Tevergeefs dus… ...het heeft wel mooi een record opgeleverd. Dat is wel leuk. Over records gesproken: je hebt symfonieën die lang zijn, die kort zijn, die groot zijn, die zacht zijn. De kortste is van Michael Wolters. Een in Duitsland geboren componist die in Engeland... ...al jarenlang de gekste fratsen verzint zoals zijn Spring Symphony: 17 seconden kort en bestaat uit meerdere delen. Jaja… De langste is de Tweede Orgelsymfonie van Sorabji. Ga d’r maar aanstaan: acht en een half uur! 1 organist. Op Youtube zie je de slotakkoorden van die Tweede Orgelsymfonie en de organist die als een gebroken man... ...van die orgelbank weg strompelt. - “Geef me applaus.” Ik neem aan dat de man wel een incontinentieluier aan had. Zo’n luier is trouwens ook niet onverstandig als je naar de Derde Symfonie van Mahler gaat. Want die derde van Mahler kan één uur en drie kwartier duren. Dan zul je zeggen: “Nou dat hou ik net op”. Ja, maar je zult net zien hè. Maak die luisterervaring makkelijk. Mahler 3: luier aan. Mahler 3: luier aan. Okee. - “Snelste geld dat ik ooit verdient heb.” In elk geval: die wereld van die symfonie... ...schitterend. dat smaakt toch naar meer? Snackbar Symfonie in Maarssen: 2e kipkorn gratis bij vermelding kortingscode: Muziek in een Notendop.