Wat is een passie?

Het lijdensverhaal van Christus op muziek gezet — Het woord passie komt uit het Latijn, van patior en passus sum: ik lijd, ik heb geleden. Er zijn vier verschillende passies: Mattheüs, Marcus, Lucas en Johannes. Deze vier evangeliën vormen eigenlijk de draaiboeken, de scripts voor de passies die door talloze componisten zijn gecomponeerd. Van de intocht van Jezus op Palmzondag, via het laatste avondmaal en zijn arrestatie naar de kruisweg, eindigend met de kruisiging en dan de wederopstanding. De Matthäus-Passion van Johann Sebastian Bach is de bekendste. Dit werk had z'n première in 1727 en is uitgegroeid tot de bekendste verklanking van het lijdensverhaal. — Wat hebben Andrew Lloyd Webber, Syb van der Ploeg en het Nieuwe Testament met... ...een passie te maken? Ja, inderdaad een passie... ...want passie zonder ‘een’ ja, dat kan je hebben. Passie is dan een intens verlangen of enthousiasme voor iets of iemand. Wordt vaak gebruikt in het kader van romantisch verlangen en dat gaat ook nog eens dieper dan lust. Maar goed, dat is dus passie. Maar ik wil het effe hebben over een passie. En dan bedoel ik niet zo'n passie, maar een muzikale passie. Zoals vaker komt het woord passie uit het Latijn van ‘patior’ en ‘passus sum’. Ik lijd, ik heb geleden. Ook is er het woord ‘passio’ en dat verwijst naar de verslagen die werden gemaakt van het lijden van christelijke martelaren. Centraal in het christelijk geloof is, de naam zegt het al, Christus. En die staat dan weer centraal in een muzikale passie. Het script daarvoor vind je in het Nieuwe Testament, zeg maar de tweede helft van de Bijbel. Je kan kiezen uit vier smaken. Mattheüs Marcus, Lucas en Johannes. Vier Bijbelboeken waarin het lijden en sterven van Christus wordt beschreven, waarbij elk boek een eigen invalshoek heeft. Deze vier evangeliën vormen eigenlijk de draaiboeken, de scripts voor de passies die door talloze componisten in de voorbije eeuwen zijn gecomponeerd. Van de intocht van Jezus op Palmzondag via het laatste avondmaal en de arrestatie naar het proces tegen hem en vervolgens de kruisweg eindigend op Golgotha met de kruisiging, het sterven van Jezus. Goede Vrijdag. En daarna gaat het over de wederopstanding en de woorden die hij toen sprak tot zijn volgelingen. Nou, welke delen van lijden, sterven en opstanding in zo'n passie worden gebruikt? Dat is aan de componist en aan de tekstdichter - Huh? Tekstdichter? Maar het staat toch al in de Bijbel? Tuurlijk, maar de Bijbel is geen bundeltje lyrics en er staan ook geen handige gitaarakkoorden in. Dat komt pas 2000 jaar later. In de tussentijd was er de ontwikkeling van die passiemuziek. Natuurlijk met een functie, want als je iets zingt, dan is het vaak beter te onthouden. En zo heeft het lijden en sterven van Jezus bezongen, waardoor gelovigen door de eeuwen heen de kern van hun geloof op muziek binnenkregen. Het was eerst in eenstemmige gezangen. Daarna kwamen rolverdelingen, waarbij Christus, het volk en de evangelist, de verteller door verschillende zangers en koren werden ingevuld. Eigenlijk al een soort muziektheater. Deze vormen werden responsoriale passies of motetpassies genoemd. Jacob Obrecht, bekend van Tandartspraktijk Jacob Obrecht in Amsterdam, schreef de eerste in die stijl. Wist ik obrecht niet. Aanvankelijk werd de letterlijke bijbeltekst gebruikt en noot voor noot op muziek gezet, maar de passies gingen mee in de ontwikkeling van de westerse muziek. En eenstemmig werd meerstemmig. De passies werden polyfoon en er kwamen steeds meer mogelijkheden om de boodschap muzikaal aan te kleden. In de zeventiende en achttiende eeuw waren onze oosterburen nogal passioneel bezig. Buxtehude, Schütz, Keiser, Telemann en Händel. Die waren bepaald niet passief. De eeuwen daarna kwamen onder meer Joseph Haydn, John Stainer, Frank Martin, Sofia Gubaidulina en Arvo Pärt met hun verklankingen. En vlak ook Andrew Lloyd Webber niet uit met Jesus Christ Superstar. En wat was dat mooi! Daarna had je Clouseau met Passie en Gigi d’Agostino met La Passion. En ja, dat waren heidense hits. Daar heb ik niks mee te maken. Syb van der Ploeg, die maakte dat weer goed. Als Jezus in de eerste Passion op televisie. Nou, dat was het wel zo'n beetje. Oh ja, natuurlijk. Bach. Ja, sorry. Bach, onze passiepreses daar kan ik niet omheen. Johann Sebastian Bach schreef er meerdere, maar z'n Matthäus-Passion is niet weg te denken uit onze concertagenda's. En het zijn er zoveel. Ben je musicus en mis je die passie, dan mis je money en eet je nasi zonder satésaus, zonder ei, zonder kip. Die Matthäus-Passion had z'n première in 1727 toen nog in een tochtige kerk met rudimentair meubilair en is uitgegroeid tot de bekendste verklanking van het lijdensverhaal. Een imposant stuk waarin alle grote levensthema's langskomen en in Nederland populairder dan waar ook. Soms zie ik voor me hoe Bach het stuk in een anonieme tussenwoning in Almere Oostvaarders aan het componeren is. Zo Nederlands. Overigens heb je in Almere wel een rijschool en een pedicure die Passie heten. En er is ook al een Bachweg. Maar voor de echte passie moet je naar Naarden, naar de Grote Kerk, waar de Nederlandse Bachvereniging met hun jaarlijkse uitvoering een stuk muzikale reflectie biedt aan de aanwezige prominenten en politici. Maar naast Naarden vind je de Matthäus ook gewoon bij jou in de buurt van Aardenburg tot Zieuwent en van een comfortabele concertzaal tot nog steeds een tochtige kerk met rudimentair meubilair. Ik moet mijn passie ook nog eventjes plannen, maar ik denk dat ik dat rond Goede Vrijdag pas zie.