Wat is ‘Die Zauberflöte’?

De beroemdste opera van Mozart — Die Zauberflöte betekent de toverfluit. Het is een sprookjesachtige opera over een Egyptische prins, een vogelvanger en een tovenaar. In Die Zauberflöte zitten zoveel lagen en verhaallijnen, dat muziekwetenschappers nog steeds nieuwe dingen in het verhaal ontdekken. — Wat hebben een vogelvanger, vrijmetselarij en Zuid-Afrika te maken met Die Zauberflöte? Deze muziek heb je vast wel eens voorbij horen komen in films, series, reclames of op TikTok. En dan meestal niet in deze uitvoering: Oh, vreselijk niet te doen dit. Florence Foster Jenkins, ja, dit is echt zo op plaat uitgebracht. Florence dacht zelf dat ze een goede koningin van de nacht was, maar dat viel nogal tegen. Naar een glansrijke carrière kon ze fluiten en ik geloof dat haar vaste pianist er ook een fluittoon in z'n oren van heeft gekregen. Nee, doe mij dan maar de noten via de gitaarsolo in Hatebreeder van Children of Bodom. Ja, die muziek komt uit de opera Die Zauberflöte,De Toverfluit, van Mozart. Sinds de première op 30 september 1791 in het Theater aud der Wieden in Wenen is die opera zo goed als onafgebroken uitgevoerd, tot op de dag van vandaag. Na meer dan twee eeuwen is het nog altijd een van de populairste opera's ooit. Mozart schreef in zijn korte leven meer dan twintig opera's en Die Zauberflöte was zijn laatste. Twee maanden na de première overleed hij. Hij maakte dus niet meer mee dat de opera in 1792 ook in Amsterdam in première ging als De Tooverfluyt, een ouderwetse toverfluit met dubbel o en fluit met -uyt Maar wat is opera eigenlijk? Ja, misschien ben je weleens bij een musical geweest. Daar wordt geacteerd, gezongen en gemusiceerd en daarmee wordt een verhaal uitgebeeld. Muziektheater dus. Dat is ook het geval bij opera, maar daar wordt ook op een klassieke manier, onversterkt gezongen. Zangers moeten hun hele lijf als klankkast inzetten om boven het orkest uit te komen. Opera's ontstonden in de zestiende eeuw in Italië. Vroege opera's waren vooral geïnspireerd op kunst uit de klassieke oudheid, zoals Griekse tragedies en drama's. De muziek werd ingezet om het theater kracht bij te zetten. Als reactie op de dramatische verhalen in het serieuze operagenre, zijn vaak verhalen zonder happy end, ontstonden onder meer de lichtere opera buffa, de operette, de semi-opera en het Singspiel. Die Zauberflöte is een Singspiel, een genre waarin zowel zang als gesproken dialogen voorkomen. Het is een sprankelende opera met catchy klanken, een sprookjesachtige sfeer en allerlei slapstickachtige grappen. Mozart schreef de muziek en Emanuel Schikaneder was verantwoordelijk voor het libretto. Dat is de tekst van de opera. Deze Schikaneder had tijdens de première een van de hoofdrollen. Hij speelde de vogelvanger Papageno. Nou, het verhaal in een heel klein notendopje: Tamino is een Egyptische prins. Komt op een dag Papageno tegen. De passie van Papageno is het lokken van vogels en zoals we allemaal weten lok je vogels met een panfluit. Papageno is zelf een vreemde vogel. Hij zorgt voor de komische noot in het verhaal. Met deze aria stelt hij zichzelf trouwens voor: Er is ook nog een koningin van de nacht, eentje die heel hoog kan zingen. Echt mega moker hoog. Haar dochter Pamina is ontvoerd door de slechte tovenaar Sarastro. Ze geeft Tamino en Papageno de opdracht haar dochter te redden. Met een magische fluit en klokkenspel in de hand gaan ze op weg naar de tempel van Sarastro. Blijkt helemaal niet zo slecht te zijn als de koningin ons liet geloven. Hij staat eigenlijk aan de goede kant. De kant van het licht. Tamino is onder de indruk, wil bij Sarastro horen, blijkt mogelijk te zijn, maar dan moet hij wel wat beproevingen ondergaan. Ondertussen ontmoet Papageno de vrouw die toevallig Papagena heet. Tortelduifjes bezingen liefde in de aria: klinkt een beetje als Stef Bos met een kras op de cd. Tamino maakt kennis met Pamina, de dochter waar ze naar op zoek waren enze worden verliefd. Beide stelletjes krijgen liefde niet cadeau. Nee, nee. Ze worden nog eventjes op de proef gesteld, maar uiteindelijk trouwen Tamino en Pamina en wordt de koningin van de nacht verdreven: Kwaad is overwonnen. Einde. Misschien begrijp je er alsnog geen zak van, maar in dat geval koppel ik je graag aan operaheld Hein van Eekert. In elk geval: in Die Zauberflöte zitten zoveel lagen en verhaallijnen, zelfs nu nog ontdekken muziekwetenschappers nieuwe dingen in het verhaal. Iedereen is het erover eens dat het in Die Zauberflöte gaat over de tegenstelling tussen licht en duisternis, licht en duisternis. Alle karakters in de opera zijn archetypes. Papageno symboliseert de natuur, Tamino de mens, Sarastro het spirituele. Er zitten ook heel veel verwijzingen in naar de vrijmetselarij, het genootschap waar zowel Mozart als Schikaneder toe behoorde. En de vrijmetselarij heeft niets te maken met freelance muurtjes metselen, het is een gezelschap van broeders en zusters die elkaar helpen zichzelf te verbeteren en het goede te doen voor de ander. De vrijmetselarij kent regels, rituelen en symbolen en om lid te worden onderga je een aantal rituele beproevingen. In Die Zauberflöte komen er een paar voorbij. Bijvoorbeeld de Vrijmetselaarsspreuk: ‘Sei standhaft, duldsam, und verschwiegen’. En vlak voordat Papageno en Tamino de tempel van Sarastro betreden,krijgen ze een zak over hun hoofd zodat ze niets kunnen zien. Dat is een directe verwijzing naar het inwijdingsritueel dat wordt uitgevoerd bij de eerste graad van de vrijmetselarij. En de eerste drie akkoorden van de hele opera die klinken als drie kloppen op de deur van de tempel. Ook een van de vrijmetselaarsrituelen. Mozarts metselmaatjes die waren trouwens niet heel erg blij dat deze rituelen op straat kwamen te liggen. Kom je er aan. Ik ben meteen helemaal niet blij. Mozart metselde wel heel vrij. Maar goed, het leuke van opera is dat een regisseur de enscenering helemaal zelf kan bepalen. Dus door te variëren in decors en kleding kan het geheel eruitzien alsof het verhaal zich in de achttiende eeuw afspeelt, of juist in het hier en nu in de huidige tijd. Een moderne enscenering. In 2012 was in de Komische Oper Berlin een heel moderne uitvoering te zien met allerlei projecties en animaties. En in 2007 was er in Zuid-Afrika eentje die zich geheel in Afrikaanse sferen afspeelde. Geen uitvoering is hetzelfde en daarom blijft het verhaal over de Toverfluit ruim 200 jaar na het componeren nog altijd betoverende materie. Musicoloog Alfred Einstein, verre neef van Albert, die vat het mooi samen. Hij omschreef Mozarts Zauberflöte als een literair werk dat kinderen in verrukking brengt, mensen van de wereld tot tranen toe roert en wijsgeren verheft. Ja, voor normale stervelingen een prestatie van wereldformaat, maar voor Mozart een fluitje van een cent.