Wat is akoestiek?

Het woord komt het Griekse akoustikos: ‘het horen betreffend' — Een piano kan in de ene kamer heel schel en onplezierig klinken en in een andere kamer warm en omfloerst. Die ruimte is van belang. Zo konden de Romeinen met hun amfitheaters ook de achterste rijen bereiken met hun onversterkte theater. Alles komt hierop neer: geluid bestaat uit trillingen die zich voortplanten door een medium. Dat medium is doorgaans lucht. De manier waarop trillingen en ruimte op elkaar reageren én de wetenschap die zich hiermee bezighoudt worden akoestiek genoemd. — Wat hebben douchen, het Oor van Dionysius en een schoenendoos te maken met akoestiek? Het is een belangrijk verschil tussen een akoestische gitaar en een elektrische: Het geluid dat ze voortbrengen. En dan bedoel ik: zonder dat de elektrische gitaar valsspeelt hè met zijn enorme versterkers en een heel podium vol speakers. Nee, zonder die hulpmiddelen heb je niet zoveel aan een elektrische gitaar, want die vult geen kamer hoor, veel te zacht. Een akoestische gitaar daarentegen, die maakt gebruik van zijn klankkast om de trillingen van de snaren te versterken. En ineens heb je het heel gezellig bij het kampvuur. Die klankkast, die zie je ook bij andere instrumenten, zoals een viool. Maar je kan het ook groter zien, want de kamer waarin je zit is ook een klankkast. Zo kan een piano in de ene kamer heel schel en onplezierig klinken en in de andere kamer warm en omfloerst. Het klankkastprincipe zie je eigenlijk dubbel bij een hifi-luidspreker. De speakers laten de lucht in een luidsprekerkast trillen waardoor er diepte ontstaat, een lekkere bas. En vervolgens zorgt de ruimte waarin die luidspreker staat voor een tweede ontwikkeling van de klank. Die ruimte, die is in alle gevallen van belang. Aan een concertzaal worden bijvoorbeeld andere eisen gesteld dan aan een collegezaal of een restaurant. Zo konden de Romeinen met hun amfitheaters ook de achterste rijen bereiken met hun onversterkte theater en hoor je achterin het Concertgebouw ook hoe prachtig fluisterzacht Janine Jansen kan spelen. Alles komt hierop neer: Geluid bestaat uit trillingen die zich voortplanten door een medium. En dan niet Jomanda. Dat medium is doorgaans lucht, tenzij je werk zich onderwater bevindt. Maargoed, de manier waarop trillingen en ruimte op elkaar reageren en de wetenschap die zich daarmee bezighoudt, worden akoestiek genoemd. Ja, akoestiek. De oude Grieken, waar ook jonge slimmeriken bij waren, hielden zich er al mee bezig en het woord komt zelfs uit hun taal. ‘Akoestikos’ betekent ‘het horen betreffend’. In Siracusa, op Sicilië vind je de resten van een mooi amfitheater en het zogenaamde Orecchio di Dionisio, oftewel het Oor van Dionysius, een 23 meter hoge, in kalksteen uitgehouwen grot die wel wat weg heeft van een oor. Die grot werd ook als oor gebruikt door de achterdochtige, tirannieke god Dionysius, zodat die gevangenen kon afluisteren. Door de perfecte akoestiek hoorde je iedere fluistering luid en duidelijk. Fluistert: “Dionysius is een sukkel” - Dionysius: ‘Ja, dat hoorde ik!” Maargoed, daar heb ik ook maar van horen zeggen. De akoestiek van de ruimte hangt af van de absorptie en terugkaatsing van het geluid door wanden of attributen en het hangt af van de grootte van de ruimte. En met welk materiaal zijn de muren bedekt? Hoe gladder en harder de muren zijn afgewerkt, hoe sterker de reflectie, de terugkaatsing van het geluid. Hoe meer terugkaatsing, hoe langer het duurt voordat het geluid is uitgestorven. Die tijd heet nagalm en kan worden berekend of opgemeten. Gooi maar eens een deur dicht in een kathedraal. Gevoelsmatig een eeuw later word je nog boos aangekeken door de koster. Harde muren vind je ook in de badkamer. Dat is dan ook de verklaring waarom zingen onder de douche zo lekker is. Ja, de ruimte helpt mee: het gaat lekker galmen. Hang een hoogpolig douchegordijn op en het zingt meteen een stuk minder lekker. En je vraagt je opeens af waarom de buren zo vriendelijk zijn geworden. Per ruimte en toepassing zijn verschillende nagalmtijden geformuleerd. Want als je thuis een filmpje kijkt of in een muziekstudio aan het afmixen bent, dan wil je een korte nagalmtijd. Zo'n 0,3 seconden is dan fijn. In een kantoorsetting mag het wel iets meer zijn, anders kan het beklemmend worden ervaren. Een halve tot 0,8 seconden is dan de norm. In een sporthal of zwembad mag het zelfs anderhalve seconden zijn. Het nagalm record staat op 75 seconden, maar daarvoor moet je naar een ondergronds tunnelcomplex in Schotland. en heb je een alarmpistool nodig. Da’s iets voor een rainy day ofzo. Weer eens wat anders dan de Efteling. Galmpjes checken in Schotland. En maak van akoestiek je vak en je bent akoesticus, dan weet je ook welke ruimte klinkt om te zoenen. Leo Beranek oordeelde over 53 beroemde concertzalen en daar rolde een top drie uit het Amsterdamse Concertgebouw, de Boston Symphony Hal en de Muzikverein in Wenen. De heilige graal van de akoestiek zou je dan toch hier moeten vinden? Nou ja, de zalen delen in elk geval hun vorm, die van een schoenendoos. Het geluid blijkt horizontaal goed heen en weer te kaatsen tussen de wederzijdse muren en ook de muren zelf werken mee. In het Concertgebouw is de wisselwerking tussen muren en tussenliggende pilaren en versieringen een deel van het magische klankrecept. Voeg precies de juiste absorptiefactor toe tapijtje hier, pluche stoelen daar en voila, tranen in je oren. Zo mooi! Daarbij maakt het wel uit of je een lege of een volle zaal hebt, want al dat mensenvlees, dat doet wel iets met de akoestische variabelen. Persoonlijk vind ik een lege zaal veel mooier klinken. Maargoed, de penningmeester van hett Concertgebouw ziet dat heel anders. Overigens is die zaal in Amsterdam al van 1888. Tegenwoordig worden concertzalen met de computer ontworpen. Maar ondanks geavanceerde modellen en meetapparatuur is de volledig maakbare akoestische hemel nog niet gevonden. Wel laten ze je een beetje spelen om de hemel per concert te benaderen. En dat kan middels beweegbare panelen aan het plafond of aan de zijkanten van een zaal waarmee het klankkarakter van een zaal kan worden voorbereid op het geweld van een orkest of de tederheid van een harp. De leukste akoestiek heb je natuurlijk in een echoput. Op internet vind je suggesties om in zo'n put te roepen. Wat eet de koning van Beieren? Is er iemand daar benee? Hoe heet de burgemeester van Wezel? Leukere suggesties zijn van harte welkom via: maatwerk@omroepmax.nl