Wat houdt ons tegen? in de klas

Lichtvervuiling — Nederland is een van de meest verlichte landen ter wereld. Reclameborden, overheidsgebouwen en industriegebieden blijven 's nachts vaak fel verlicht. Dit kost niet alleen veel energie, maar verstoort ook onze nachtrust en het schopt het ritme van de natuur in de war. Energiezuinige ledlampen zouden een uitkomst moeten bieden. Maar is dat wel zo? Wat is de impact van die blauwe gloed op het milieu? Wat houdt ons tegen om het licht vaker uit te doen? — Ja, pas op! - Ik krijg heel erg de neiging om m’n telefoon uit mijn broekzak te pakken en als zaklamp te gebruiken. In het donker lopen voelt vreemd, maar dit is hoe de nacht vroeger bijna overal was. Nu zijn we gewend aan lantaarnpalen, reclames en kantoorlampen die altijd blijven branden. Wow. Die ring ja, dat is Saturnus. 1,3 miljard kilometer hiervandaan. Dit observatorium staat er nu vijftig jaar, ruim vijftig jaar. Ruim vijftig jaar. En zou je zeggen, met de kwaliteit van wat je kan zien is dat in vijftig jaar veranderd? Nou, de kwaliteit in de zin van lichtvervuiling is het natuurlijk enorm achteruit gegaan. Amsterdam is natuurlijk helemaal volgebouwd, dus door de jaren heen heb je veel meer lichtvervuiling gekregen en je kunt dat hier ook zien. Als je hier naar buiten kijkt dan zie je een hele lichte waas boven de gebouwen uit komen. En wat betekent dat voor het observatorium? Nou, het is in ieder geval lastig om je te oriënteren als je zelf naar de sterren probeert te kijken. Dan zie je er maar een paar en het is nu redelijk helder. Als er geen licht van Amsterdam zou zijn. Ja, dan zie je heel veel sterren en zie je ook een band van nevels en sterren. Dat is de Melkweg en en dat is gewoon heel indrukwekkend beeld, maar dat gaat je op deze locaties echt niet lukken. Zelfs bij een sterrenwacht is de hemel niet meer echt donker. Door al het kunstlicht verdwijnen steeds meer sterren uit beeld. Als we uitzoomen naar de rest van de wereld, dan is volgens de meest voorzichtige schatting lichtvervuiling de afgelopen 25 jaar met 49% toegenomen. Met uitschieters naar 400% in sommige gebieden. En al dat licht kost natuurlijk ook veel energie. Zo'n 13% van het wereldwijde elektriciteitsverbruik gaat op aan verlichting. In Nederland is dat zelfs 20%. Kijk hier wat een enorme bak licht is dit. Ja, het is een behoorlijke hoeveelheid. Licht is één. Maar waar ik vooral verbaasd over ben. Het lijkt me als je zo'n etalage maakt, dat je wil dat er auto's te zien zijn terwijl het enige wat je ziet is een gigantische bak reclame en een soort van constructie. Het lijkt ook bijna een soort wedstrijd om aandacht. Ik noem het wel eens een light wedloop, maar waarvan ik ook denk als ik dit zie, wat vertel je nou? En dan zo'n plint eronder met verlichting van zo’n parkeergarage. Zouden ze hier nou allemaal aan het werk zijn? Nou, wat denk jij? Vrijdagavond rond deze tijd? Als je dit licht gewoon uit doet kun je. Ja, tussen de vijftig en de 70% energie kun je zo besparen. Al hangen er LED lampen, dat is geen energiebesparing. Dat zeggen ze altijd toch? Dat het enorm scheelt in hun energieconsumptie - Ja, de enige echte duurzame lamp die bestaat niet, want het is een lamp die niet brandt namelijk. In veel steden blijft s avonds heel veel licht branden, ook als er niemand meer is. Ellen noemt dat een lichtwedloop. Iedereen probeert op te vallen met nog fellere lampen, maar al dat extra licht kost veel energie en vaak is het helemaal niet nodig. Onderzoekers van TNO hebben uitgerekend dat we in Nederland jaarlijks 1 miljard kilowattuur aan elektriciteit kunnen besparen als het licht in kantoren en andere grote panden s nachts helemaal uitgaat. Dat komt overeen met het jaarlijks stroomverbruik van 350.000 huishoudens. Laaghangend fruit, zou je denken, maar die besparing laten we liggen. Sterker nog, 71% van de bedrijven in Nederland laat het licht s’nachts gewoon branden, zo blijkt uit de meest recente cijfers van Natuur en Milieufederatie. Je ziet het direct. Amsterdam herken je, Utrecht en hier het Westland. Er zijn natuurlijk kassen. En als ik het goed begrepen heb, dan is ongeveer 20% van die verlichting is openbaar. Overheden, et cetera. Wegen. En 80% is bedrijven, particulieren en dus ook die kassen en zo. Ik begreep wel, dat voor die kassen zijn er wel gewoon regels. Kassen moeten als het donker is verplicht 98% van hun lichtuitstoot afschermen. Er is dus iets van regelgeving opgetuigd de afgelopen jaren, maar voor de rest van onze lichtvervuiling is er geen landelijk beleid. Dit is ook Nederland van boven. - En paars is heel licht. Paars is heel licht, zwart is al donker. Er is hier bijna geen zwart te zien. Al dat licht heeft niet alleen gevolgen voor ons energieverbruik, maar ook voor de natuur. Wat merken dieren ervan als het nooit meer echt donker wordt? Nou, voor heel veel nachtdieren verdwijnt eigenlijk hun levensgebied. Denk aan de vleermuis, de egel, heel veel kleine knaagdieren, de uilen en heel veel dieren zijn afhankelijk van dat donker, zoals ook veel van die insecten. Meer dan de helft van de vlinders in Nederland is een nachtvlinder bijvoorbeeld. En al veel verlichting is, zijn ze heel erg verstoord en kunnen ze daar flink onder lijden. Dus alle insecten die rondom die lamp blijven zoemen totdat ze dood neervallen. Precies, of totdat ze een ander roofdier ze pakt. Maar het is nog veel, veel breder dan dat eigenlijk. Want je moet eigenlijk ook nadenken, juist ook aan de dag-actieve dieren. Nou, wij mensen zijn zelf dag actief. Maar heel veel andere dieren gebruiken ook die licht donker-cycli om te bepalen wanneer ze actief zijn. Die worden ook allemaal verstoord. Want die denken dan hé, het is nog helemaal geen nacht, want ik zie overal nog licht. Ja! Die blijven langer actief in de avond en staan vroeger op en dat kan je soms in de lente ook heel goed merken als je een late nacht hebt dat je dan al de roodborst hoort zingen. Om 2.00u s nachts, dan denk je: hè? Want bijvoorbeeld vroege vogelzang is juist iets waar vrouwelijke vogels op selecteren. Dus je verstoort zelfs het hele reproductieve proces van die dieren. Oké, dus het hele liefdesspel, de paringzang van de vogels die wordt verstoord doordat wij onze lantarens aan hebben en de kantoorpanden lekker aan laten. Veel dieren hebben echte duisternis nodig om te kunnen leven. Kunstlicht kan hun slaap, hun zoektocht naar eten en zelfs hun voortplanting in de war sturen. Deze schapen lopen langs het hele kustgebied van Noord-Holland en die zijn uitgerust met een zendertje. En wat onderzoeken jullie precies met die kastjes? Die kastjes die registreren ongeveer per seconde of ze bewegen of niet. En dat gaat dag en nacht door. En soms staan die schapen s’nachts in een gebied waar erg veel lichtvervuiling is en andere nachten staan ze weer ergens in de duinen bijvoorbeeld, waar al vrij weinig lichtvervuiling is. En we gaan dan onderzoeken of de donkere nachten of die rustiger zijn voor de dieren dan de lichte nachten. We hebben al eerste resultaten dat het grootste deel van de schapen onrustiger is als ze ‘s nachts op een licht vervuild stuk land staan. Dus dat heeft inderdaad invloed. We wisten dat al van nachtdieren van ons onderzoek, maar we wisten het nog niet zo goed van dagdieren. Leven op aarde begon 3,5 miljard jaar geleden en altijd was de maximum lichtsterkte in de nacht was de maan, de maan was, en de sterren een beetje, maar een volle maan nacht is eigenlijk in de evolutie de maximale lichtsterkte geweest die er ‘s nachts geweest is. En in de afgelopen vijftig jaar is dat opeens zo verveelvoudigd. Dat heeft een enorme invloed op het leven. Wat zijn de gevolgen voor mensen? Voor mensen weten we al langer dat als de licht donker-cycli niet goed zijn, niet goed aanwezig zijn, Dat er dan stoornissen op kunnen treden. Bijvoorbeeld bij mensen die in de nachtdiensten werken, bij vrouwen in de nachtdienst. Er is vaker borstkanker geconstateerd, het immuunsysteem wordt aangetast, er is een verhoogde kans op hart- en vaatziekten en vooral heel belangrijk en duidelijk is de invloed op de slaap en op psychisch welzijn, dus depressiviteit. Ons lichaam werkt het beste met een duidelijk verschil tussen dag en nacht, maar er zijn nog maar weinig afspraken over hoeveel licht er s nachts eigenlijk mag branden. Niels, we staan hier nu in het hartje van de stad. Daar is een industriegebied. Hier zijn allerlei woningen. ‘s Avonds wordt het hier niet echt donker. Nee, dat heb je inderdaad goed gezegd. En deels is dat ook. Komt dat omdat er nog heel weinig wet en regelgeving hebben om dit te sturen, zodat er ook strenger wordt nagedacht over verlichting. En de Europese Commissie heeft wel gezegd van nou ja, we hebben een zero pollution plan voor 2050. Daar zou lichtvervuiling ook onder moeten vallen. Maar ja, het is ontzettend traag. En ondertussen. Dat is dan de andere kant, zijn er wel heel veel instrumenten op Europees niveau. Dus wet- en regelgeving die juist aansturen op energie-efficiëntie. En dat is in de kern heel mooi en goed voor het klimaat. Maar als we aansturen op energie- efficiëntie kunnen we ook aansturen op meer LED-verlichting en vaak ook dus meer verlichting. En dat is een beetje die paradox waar we toch wel scherp op moeten zijn en waar Europa ook een hand in heeft. Het wordt vergeten en er wordt te veel gekeken naar energie-efficiëntie en niet zozeer naar: hey wat heeft licht nou voor impact op de mens, op de natuur? En ja, dan kom je in een fuik. Maar op Europees gebied gebeurt er dus niet zo veel. Als ik je zo hoor, dan doet Nederland er ook niet echt iets aan. Nee, er is geen landelijke wet die dat verplicht. Europa wil schonere lucht en minder vervuiling. Maar bij lichtvervuiling gaat het veranderen van de regels wel heel erg langzaam. Wat vinden de makers van het licht er zelf van? De bottomline is eigenlijk: de natuur heeft behoefte aan donker. Maar jullie businessmodel is natuurlijk: het draait om licht. Hoe ga je daar mee om? Enerzijds met het toepassen van ledverlichting kunnen we gebruik maken van andere optieken die veel meer naar beneden schijnen, waardoor je al minder strooilicht hebt, waar je last van hebt. Daarnaast is belangrijk dat je bijvoorbeeld terug kan dimmen van verlichting. Want is het wel werkelijk nodig om altijd 100% verlichting te hebben op bepaalde plekken in Nederland? De techniek om gerichter en zuiniger te verlichten bestaat dus al. De grote vraag is: waar is licht nou echt nodig en waar kan het gewoon uit? Donkere plekken worden steeds schaarser. Dat is slecht voor dieren, voor onze gezondheid en het kost veel energie. We stappen massaal over op LED, maar laten de lampen vervolgens net zo lang branden als vroeger. Dat kunnen we dan ook wel LED-luiheid noemen. Het licht uitdoen blijft de simpelste oplossing. Thuis, op kantoor en buiten. Als we verstandiger met licht omgaan, kunnen we beetje bij beetje de nacht terugwinnen.