Makers van de Nederlandse machine waar de wereld om vecht | Wat doet ASML?

Op deze plek kunnen ze iets dat ze nergens anders ter wereld kunnen. Hier ligt kennis zo geheim, zo essentieel Allemaal in het Silicon Valley van Nederland. Veldhoven. De wereld, ook jij, kan niet meer zonder ASML. Maar ook geen wasmachines, kruisraketten, ruimtevaart. Want dit bedrijf, dat niet eens zo lang geleden begon in een lekkende schuur, beheerst als enige de techniek om de allersnelste en kleinste chips te maken. De hersens van de moderne wereld. Of de machtigste millimeters. Want wat ze hier bouwen kan de machtsverhouding tussen landen veranderen. De chipoorlog technologische machtsstrijd belangrijkste bedrijf van Nederland, ASML, speelbal in een strijd tussen de VS en China. ASML heeft alles met chips te maken. Als dat voor jou gesneden koek is: helemaal top, spoel een beetje door. Zo niet, kleine uitleg. Dit is een microchip. Als je inzoomt, vind je een nanoscopische computerstad wolkenkrabbers van honderden lagen hoog met honderden kilometers aan draden die alles verbinden. En helemaal onderaan zit dit, miljarden schakelaren of transistoren. Hoe kleiner ze zijn, des te korter de signalen moeten reizen. En hoe meer er op een vierkante millimeter passen, des te krachtiger de chip. ASML maakt die chips niet, maar doet iets belangrijkers. Je zou kunnen zeggen het bedrijf bakt niet de taart, de chocolate chiptaart maar maakt de ovens waarmee je miljarden taarten kan maken. Zo meer over die oven, maar eerst nog even over onze Brabantse Silicon Valley. Zonder de techniek van ASML zou de wereld er daadwerkelijk anders uitzien. Ze zijn kampioen in heel veel op een heel klein oppervlakte proppen. Het bedrijf is groot: er werken zo'n 44.000 mensen en het maakt miljarden euro's winst. En dat terwijl ASML lange tijd een ondergeschoven kindje was van een toen nog veel groter bedrijf. Philips, de Apple van z'n tijd. Het bedrijf dat destijds zo'n beetje alles maakte wat je maar nodig had. Van scheerapparaten tot tv's tot strijkijzers. De Formule 1 onder de stoomstrijkers. En dat het cassettebandje en de CD uitvond. Philips prestenteert: compact disc. Een Nederlandse vinding. In de jaren 70 waagt Philips zich aan iets totaal nieuws. Een machine om computerchips te maken. Heet een wafer stepper. Zie het als een heel precieze printer. Alleen gebruikt het geen inkt, maar licht. Lithografie heet dat. Het projecteert piepkleine patronen op een plakje silicium, een wafer. De basis van een chip. Is niet direct een succes. Het produceren van de machines is duur en risicovol, dus besluit Philips samen te werken met een ander bedrijf. De geboorte van ASML. Nog steeds niet meteen een succes, het bedrijf komt begin jaren 90 diep in de de shi- chips. Het leent tientallen miljoenen guldens, rolt de dobbelsteen nog één keer en brengt op een nog jonge computermarkt dit uit. De PAS 5500. En dit verandert alles. Het is een relatief betaalbare, kleine en snelle machine waarmee je chips maakt waar op dat moment veel vraag naar is. Het bedrijf maakt winst en herinvesteert die. Dit apparaat maakt ASML van een achterliggende en noodlijdende speler de marktleider in de chipmachines. En creëert hiermee de voorloper van wat wereldleiders nu zo zenuwachtig maakt. Dat kroonjuweel waar ik het de hele tijd over heb? De EUV-machine. Er is maar één bedrijf in de hele wereld die die kan maken en dat is hier in Veldhoven, in Nederland. De oven waarmee je de taarten bakt. En die taarten zijn dus, als je het nog niet doorhad chips. Als Apple de ontwerper van een Formule 1-auto zou zijn bouwt ASML de fabriek die die auto überhaupt kan maken. Nog wat leuke vergelijkingen? Die EUV-machine heeft de maat van een dubbeldekkerbus weegt zoveel als een Boeing 747 en heeft waarschijnlijk, want geheim, meer dan 100.000 onderdelen. Maar hoe werkt-ie? Ik ga het proberen simpel uit te leggen, maar is best ingewikkeld vind ik. Men neme dus zo'n wafer van silicium silicon in het Engels. Vandaar ook Silicon Valley. Op zo'n stukje zitten zoals ik net al zei onderaan transistoren schakelaren met informatie. In de lagen daarboven zitten verbindingen die de transistoren met elkaar connecten. Die worden daar op geprint door Extreem Ultraviolet-licht, EUV-licht. Een sterke laser schiet licht op een microscopisch klein deeltje tin. Dat warmt op tot een temperatuur die 40 keer hoger is dan die van de zon. En dat 50.000 keer per seconde. Het tin explodeert, waardoor een extreem fel licht vrijkomt dat vervolgens via de gladste spiegels ter wereld op de wafer gestraald wordt. Zo print het EUV-licht superdunne lijntjes met transistoren een soort stratenplan voor informatie die via verbindingen dus met elkaar communiceert en rekenkracht krijgt. Die lijntjes zijn enkele tientallen nanometers breed. Ter vergelijking: een DNA-streng is 2 nanometer breed en een mensenhaar 80.000 nanometer. 10.000 keer dunner dan een haar moet je heel nauwkeurig dat gangetje op z'n goede plek zetten. Ik kan het eigenlijk bijna niet bevatten, maar deze comment legde het ook wel goed uit. Ja, en hoe meer lijntjes en transistoren op een chip, hoe krachtiger. Het lukte ASML als enige steeds meer op een oppervlak te printen. Een waardevol geheim dus. Zonder dit soort chips geen AI, geen militaire toepassingen, noem maar op. Hoe kleiner, hoe gewilder. Neem je telefoon, we willen er steeds meer foto's op opslaan maar niet dat ie tien keer zo groot wordt. ASML verkoopt z'n EUV-machines aan chipfabrikanten van over de hele wereld. Het Taiwanese TSMC gebruikt ze bijvoorbeeld om de meest geavanceerde chips te maken voor Amerikaanse bedrijven als Apple en Nvidia. Maar ook het Koreaanse Samsung en Amerikaanse Intel zijn klant. ASML maakt 85% van de chipmachines wereldwijd En van de extreem geavanceerde chipmachines: 100% dus. En het bedrijf profiteert flink van AI. Maar die EUV-machines, daar kan niet iedereen aan komen. Daarom spelen ze nu een hoofdrol in de strijd tussen twee supermachten. China en Amerika. Want chips zijn macht. Ze zijn cruciaal zijn voor kunstmatige intelligentie militaire technologie, economische groei. De Amerikanen zien China als een bedreiging voor hun innovatieleiderschap. En ze doen er alles aan om dat te beperken. Hoe? Door de vooruitgang van China proberen te remmen door de belangrijkste chipmachinemaker onder druk te zetten. Nederland beperkte onder Amerikaanse druk al de export van de meest geavanceerde EUV-machines naar China. In goed overleg. Omdat wij hele goeie samenwerking hebben met de Verenigde Staten om te voorkomen dat technologie terechtkomt op plekken waar het niet terecht zou moeten komen. De VS kan deze druk uitoefenen omdat in die ASML-machines Amerikaanse onderdelen zitten. En die kan je niet zomaar even vervangen. Betekent: al jaren geen EUV-machines naar China. Dus De Chinezen hacken, proberen te spioneren bij ASML omdat deze technologie in handen willen krijgen. En tuurlijk, China kan ook wel wat op techgebied. En Ze maken nu ook hun eigen geavanceerde chipmachines die wel nog een stapje minder kunnen dan een EUV, maar toch. Plus Maar het heeft door dit exportbeleid wel een achterstand. En Amerika wil graag dat dat zo blijft. En dat brengt me bij de huidige situatie. In Amerika werken ze namelijk aan een wet Of makkelijker: de MATCH-act. Daarmee kan de VS voor bondgenoten als Nederland afdwingen waar die machines niet meer naartoe mogen. Niks geen vriendelijke afspraken meer. Democraten en republikeinen zijn enthousiast over de wet maar het is nog onduidelijk wanneer ie behandeld wordt. Maar, zegt onze Tweede Kamer nu al hallo wij gaan toch echt zelf over onze exportregels. Schoot ook onze handelsminister in het verkeerde keelgat. Kijk, overleggen oké maar dat gaat wel uit van gedeelde overtuiging. Als dat gebeurt vanuit dwang over de grenzen heen en daar lijkt het op af te stevenen met deze wet dan worden we daar ongelukkig van. Goed, wat betekent dit nu allemaal? Nou, die wet kan grote impact hebben. Want oké, ASML exporteerde die meest geavanceerde machines niet naar China maar het verkoopt er wel iets minder geavanceerde en doet er het onderhoud van. En juist dat zou de MATCH-Act mogelijk verder kunnen beperken. Kortom: China is ontzettend belangrijk voor ASML. Vorig jaar ging één op de drie verkopen naar China. Dus als die MATCH-act er komt, gaat ASML het merken. Maar hoe precies en wat dat betekent voor onze relatie met de VS dat moet nog blijken.