Mode-ziekte, afwijkende hersenen of moeilijke maatschappij?

Waarom lijkt iedereen ADHD te hebben? — Als je social media mag geloven, lijkt het alsof iedereen ADHD heeft. De bekendste symptomen zijn dat je onrustig bent en je moeilijk kan concentreren. De klachten van ADHD zijn echt, maar is het een stoornis of een verzamelterm? Voor ADHD is er waarschijnlijk niet één oorzaak, maar eerder een combinatie van dingen. Zoals erfelijkheid en mogelijk een afwijking in de hersenen. De omgeving is ook een belangrijke factor voor of iemand ADHD-klachten krijgt of niet. — Het lijkt wel alsof iedereen ADHD heeft. Tenminste - als ik social media mag geloven. Even snel een lader pakken boven - Woe! Woe! Dat heb ik ook. Ik dacht: hier moet ik eens induiken. En deze rabbit hole bleek echt nog veel dieper dan ik al dacht. Want kijk: het aantal mensen aan de ADHD-pillen is gigantisch gestegen. Onderzoekers noemden het jaren geleden al een epidemie en er zijn mensen die zeggen dat ADHD niet eens bestaat. Dit nieuwe boek stelt dat het niet bestaat ADHD, bestaat dat eigenlijk wel? ADHD is bedacht. In deze video duik ik in de wereld áchter dit soort ADHD-filmpjes. Waarom lijkt het alsof iedereen ADHD heeft? Ik heb geen ADHD, maar deze video's zijn wel heel herkenbaar. Of heb ik het dan toch wel? Wat is eigenlijk ADHD? Van de bekendste symptomen heb je waarschijnlijk al eens gehoord. Je bent soms heel onrustig. Dat je heel veel energie hebt en je heel moeilijk kunt concentreren. 21 tabbladen open. Ik ben een boek aan het schrijven, ik ben een column aan het schrijven. Maar wat het precies is? Ja, daar blijkt dus heel veel discussie over te zijn. Het lijkt wel alsof iedereen ADHD moet hebben. Zelfs als je je leven goed voor elkaar hebt en de dingen gaan goed heb je toch nog ADHD. Hier: moet je eens kijken hoeveel boeken erover gaan. Over voeding, je omgeving, je hersenen er zijn echt allerlei theorieën over. Er komt een nieuw Nederlands onderzoek naar diëten voor kinderen met ADHD. Onderzoek toont nu aan dat je ADHD kunt zien op hersenscans. Volgens sommigen is het een hersenziekte maar de Hersenstichting noemt het een stoornis. En anderen noemen het weer een ontwikkelingsprobleem. Dat zegt me nog steeds weinig, dus ik heb van een psychiater even deze geleend: de DSM. Dit is hét handboek voor psychische stoornissen. Daarin staat: ADHD is een aandachts- en hyperactiviteitsstoornis. Kort samengevat: mensen met ADHD zijn snel afgeleid, hyperactief en/of impulsief. En daar hebben ze heel erg veel last van. Tijd voor een deep dive. Volgens de DSM zijn er drie types ADHD. De hyperactieve variant, het onoplettende type en een combinatie tussen die twee. In dit voorbeeld gaan we even uit van die hyperactieve variant. Kuno heeft ADHD. Weet je wat het is? Alles gaat te langzaam. Alles gaat veel te langzaam. Zit je aan de speed? Ik ben speed m****! En daar heb ik een beetje ruimte voor nodig. Die herken je aan deze negen kenmerken: Iemand beweegt vaak onrustig, of draait op z'n stoel. Voelt zich vaak rusteloos. Staat vaak op terwijl 'ie moet blijven zitten. Kan zich vaak moeilijk ontspannen. Praat vaak aan één stuk door. Blijft vaak maar doorgaan. Onderbreekt anderen vaak. Is vaak sowieso wat ongeduldig. Of kan zich aan anderen opdringen. Heb je als volwassene minstens vijf van deze negen kenmerken al vanaf jonge leeftijd, én heb je daar echt veel last van? Dan kún je ADHD hebben. Dit roept bij mij alleen nog wel veel vragen op. Want wat is nou precies 'vaak'? Dat staat er niet bij. Dus ik ben maar zelftestjes gaan doen. Vaak afgeleid, check. Praat veel? Check. Ik deed er vijf en die zeggen allemaal dat ik misschien ADHD heb en dat bij een arts kan laten checken. Maarja, die vragen zijn dus nogal subjectief. Zijn er dan meer manieren om te checken of ik ADHD heb? Nou één ding is zeker: niet via TikTok. Wetenschappers onderzochten namelijk de honderd populairste TikToks met #ADHD. Wat blijkt: in minder dan de helft van de video's zit een mogelijk ADHD-symptoom. Het zijn eigenlijk allemaal dingen die we allemaal kunnen hebben. Heel veel mensen die zeggen: 'goh, ik denk dat ik ook ADHD heb.' Ja zorgelijk ook wel. ADHD is officieel een psychische aandoening, anders stond 't niet in dit boek. Maar kun je het dan ook in iemands hoofd zien? Bij bijvoorbeeld een scan van het brein? Onderzoek onder leiding van het Radboud UMC in Nijmegen toont aan dat het inderdaad tussen de oren zit. Het laat een duidelijk beeld zien dat in ieder geval vijf gebieden kleiner zijn bij mensen met ADHD vergeleken bij mensen die dat niet hebben. Oké, hier wordt het allemaal wat tegenstrijdig. Ja, toen zeiden onderzoekers: ADHD-breinen zijn op vijf plekken kleiner. Het grootste verschil vonden ze hier, de amygdala. Belangrijk bij het verwerken van emoties. Alleen: de verschillen zijn héél erg klein. En ook niet per persoon zichtbaar. Alleen als je heel veel ADHD-breinen scant en vergelijkt met niet-ADHD-breinen zie je dus een klein verschil. Je kunt dus niet iemand in de scanner leggen en concluderen: die heeft wel of geen ADHD. Maar goed, de conclusie van de wetenschappers was dus dat je ADHD kunt zien op hersenscans. Maar toen kwam ik de kritiek op dit onderzoek tegen. En die was niet mals. Laatst zei één van de onderzoekers zelf nog dat de conclusie rammelt. Maar wat is ADHD dan wél? En hier wordt de rabbit hole vrij diep want uiteindelijk kom ik op de vraag: is ADHD wel echt een stoornis? Kijk, sommige medische aandoeningen kun je makkelijk meten. Letterlijk. Deze bloeddrukmeter bijvoorbeeld vertelt je precies of je binnen de gezonde grenzen valt. Met psychische aandoeningen kan dat niet. Want je kunt dus ADHD niet in iemands brein zien zo’n zelftest zegt heel weinig en de officiële omschrijving uit het handboek is vrij subjectief. De termen 'hersenstoornis' en 'psychische stoornis' liggen daarom best gevoelig. Het is een discussie die al jaren wordt gevoerd. Doordat je denkt dat je iets hebt ga je daar ook in geloven. Dus het is stigmatiserend. Krijgen kinderen te snel de diagnose ADHD en dus ook te snel medicatie? In m'n zoektocht kom ik zelfs dit soort uitspraken tegen: 'Toen wij jong waren had ook nog niemand van ADHD gehoord. Het is gewoon een mode-ziekte.' Het is een uiting van een maatschappelijk kritische houding naar ADHD. U zegt dat ADHD een mythe is. Ja, dat zijn nogal uitspraken. Kijk: ADHD is een soort verzamelterm die omschrijft waar iemand veel last van heeft. Die negen klachten bij de hyperactieve variant. Voor de duidelijkheid: die klachten zijn hartstikke echt. Veel mensen hebben hier last van en lopen ook behoorlijk vast. Dus de juiste hulp is dan heel belangrijk. Ik vond het wel fijn dat ik eindelijk begreep: o, daarom ben ik zo. Ik ging juist de goede kanten, de positieve kanten er heel erg van inzien. Daardoor heb ik echt een mooier leven. ADHD in de samenleving wordt eigenlijk steeds meer gezien als een soort non-probleem. Dat stoort ons uiteraard. Wij zien iedere dag ouders en kinderen die enorm worstelen. Dáár is geen discussie over. Maar er is wel een belangrijke kanttekening. ADHD is een verzamelwoord en dus geen oorzaak of verklaring. Met andere woorden, je kunt niet zeggen: Iemand praat aan één stuk door omdat diegene ADHD heeft. Het is eigenlijk andersom: Omdat iemand minstens vijf van deze negen klachten ervaart, en daar heel veel last van heeft, krijgt die het label ADHD. Volg je het nog? Dus als mensen zeggen dat ADHD geen echte stoornis is, dan bedoelen ze meestal dat het geen oorzaak is, maar een verzamelterm. Wat is dan wel een oorzaak? Geloof me, ook daar is véél discussie over. Samengevat: er is niet één oorzaak, eerder een combinatie van dingen. Zoals erfelijkheid, want er zijn vaak meerdere mensen in één familie met ADHD. Mogelijk een afwijking in de hersenen, al is dat nog maar de vraag. En: omgevingsfactoren. Volgens sommigen zijn die de belangrijkste. Een psychiater die noemt dit 'stoornisme'. Die zegt eigenlijk: dat mensen verschillen, dat ze eigenschappen hebben die in een schoolcontext lastig kunnen zijn, daar zijn we het over eens. Alleen: moeten we dat nou meteen een stoornis gaan noemen? Deze wetenschapper zegt bijvoorbeeld dat we te snel denken in 'stoornissen'. Terwijl ADHD, in haar ogen, veel meer een probleem is omdat mensen vastlopen in hun omgeving. Als ik haar heel kort samenvat, dan zegt ze eigenlijk: ADHD zegt niet zoveel over de mensen zelf, maar over de eisen van school werk, en de maatschappij. Dus: hebben mensen een stoornis, of heeft de maatschappij een stoornis? Zodra ik met pensioen ben stop ik met die stomme pillen en ga ik in het bos wonen. Het is de maatschappij en het wordt het individuele probleem. Ik neem mijn medicatie eigenlijk voor de medemens. Eerlijk: ik begreep het eigenlijk pas echt toen ik dit verhaal tegenkwam. Over, geen grapje, blinde mannen die een olifant aanraken. Hier heb ik echt een grotere ruimte voor nodig. Komt 'ie: in een beroemde Indiase fabel staan zes blinde mannen rondom een olifant. De één voelt aan z'n staart, en zegt: een olifant is lang, dun, en een beetje harig. Een ander voelt aan de slurf, en praat over een slangvormig dier met twee gaten. Een derde betast een poot, en zegt: een olifant is rond en heeft een harde huid. Nou en zo gaat het verhaal nog wel even door. Het punt is: deze blinde mannen hebben allemaal een beetje gelijk. Ook al lijken ze elkaar tegen te spreken. Alleen, niemand heeft het beeld van de totale olifant. En dat is eigenlijk precies zo met ADHD. Die blinde mannen zijn artsen, wetenschappers. De één zegt: het zit in je brein. Terwijl een ander beweert dat het vooral om de omstandigheden gaat. Weer een derde levert aanwijzingen dat het genetisch is of iets sociaals, cultureels. Maar niemand ziet het totale plaatje. Goed. Dan de stijging van het aantal mensen dat ADHD-medicijnen neemt. Hoe kan dat? Nou, waarschijnlijk omdat ADHD bij meisjes vroeger veel minder opviel. Wij denken onder andere dat het komt doordat veel mensen traditionele ideeën hebben over hoe meisjes zich moeten gedragen. Omdat er gewoon nog vrij weinig bekend was rondom ADHD bij vrouwen. Gelukkig ondertussen steeds meer. En waar komt dan de rest van de stijging vandaan? Je raadt het al: wéér discussie. Al jarenlang trouwens, zag ik in de archieven. Het gebruik daarvan is de afgelopen jaren schrikbarend toegenomen. De gezondheidsraad maakt zich zorgen over het toegenomen gebruik van het geneesmiddel ritalin. Ja ik kan me wel beter concentreren, maar ik had ook wel bijwerkingen van de pilletjes. Ik had minder eetlust en ik kon minder goed slapen. Hoe een stoornis bij onze kinderen ook het probleem van de volwassenen moest worden. En kijk dit: bijna driekwart van de huisartsen vindt dat ADHD-medicijnen te snel worden voorgeschreven. Maar goed, ze doen het zelf vaak wél omdat ze een druk voelen van scholen en ouders. Ouders vinden het wel eens vervelend dat ik het niet wil voorschrijven. En er zijn ook kinderen die die medicatie niet nodig hebben. Ik heb een aantal mensen in de praktijk die echt niet zonder kunnen. Maar ik heb zelf de indruk dat ongeveer tachtig procent van de jongeren die ADHD-medicatie gebruiken daar op een zeker moment mee kunnen stoppen. Of daarbij al die video's op social media een rol spelen, is moeilijk te zeggen. Maargoed - dankzij deze video's herkennen mensen die hulp nodig hebben hun ADHD misschien wel eerder. Want, ondanks alle discussies, onthoud: Als je ergens in vastloopt, ga dan naar een arts. Die kan je verder helpen. En of we ooit het totale plaatje gaan krijgen van de olifant of ADHD? We gaan het zien.