EenVandaag in de klas

Kunst verstopt in oorlogstijd — Wat gebeurt er met kostbare kunstwerken als het oorlog is? Veel musea brachten hun topstukken, zoals het Meisje met de parel van Vermeer tijdens de Tweede Wereldoorlog naar een grot bij Maastricht. — Het Mauritshuis in Den Haag heeft veel bijzondere schilderijen. Het topstuk is het meisje met de parel. Als de Tweede Wereldoorlog uitbreekt, wil het museum koste wat het kost... ...voorkomen dat het schilderij wordt gestolen door de nazi's. Het schilderij wordt daarom verstopt diep onder de grond. Al meer dan honderd jaar hangt ze hier in het Mauritshuis: het meisje met de parel van Johannes Vermeer. Alleen in de Tweede Wereldoorlog is ze een paar jaar uit de zaal weggeweest. Opgeborgen. Zeker toen de Duitsers Nederland binnenvielen. Op tien mei waren er ook bombardementen op Den Haag. Dit was het meest bedreigde deel van Nederland op dat moment. Het meisje en andere topstukken moeten het Mauritshuis uiteindelijk verlaten. Dan verdwijnt ze uit het zicht. Dan gaat ze naar allerlei locaties in Nederland. Waar ze uiteindelijk terechtkomt in deze schuilplaats in Limburg. Samen met alle andere topstukken uit de Nederlandse musea... ...hangt ze hier weggestopt. Drie jaar lang. En je ziet hier originele rekken. Ze zijn genummerd, allemaal... ...en je ziet hier een voorbeeld hoe die schilderijen hebben opgehangen hier. Iedere centimeter werd benut. Dat was toen. Intussen hangt het meisje alweer tachtig jaar... ...in Den Haag tussen alle andere topstukken. Nu hangen hier al die prachtige, mooie schilderijen, maar aan het begin van de oorlog was dat hier heel anders. Of niet? Ja, ongelofelijk. En toen waren de zalen grotendeels leeg. Een deel van de collectie was wel tentoongesteld... ...op de begane grond en verder waren er zalen leeg. Was de kunst opgeborgen voor de veiligheid? Ja, wat was de angst voor bombardementen of schade? - Heel groot. De angst was heel groot. En terecht, denk ik, ...want deze locatie in het hart van Nederland bij alle ministeries. Dit is het politieke centrum van Nederland. Dat was ook het meest onveilige deel van het land. De toenmalige directeur Willem Martin had een vooruitziende blik, had een kunst kluis laten bouwen die bomvrij was, dus die was bestand tegen zware bommen. En daar hingen de belangrijkste schilderijen. Maar hoe wist je nou als museumstaf... ...welke schilderijen als de sodemieter in die kluis moesten worden gestopt? Had hij heel slim allemaal lijsten voor gemaakt. En er was een onderverdeling in rood wit, blauw. De kleuren van de Nederlandse vlag en op de achterkant van het schilderij... ...zitten driehoekjes en dat correspondeerde met een lijst. En de medewerkers kenden op een gegeven moment die verdeling natuurlijk. En wat voor driehoekje zit hierachter? - Nou, drie maal raden. Een rood driehoekje. Dat betekent van het grootste belang inderdaad onschatbare waarde. Ik durf het bijna niet te vragen. - We laten het even hangen. De gekleurde driehoekjes achterop de schilderijen, de kluis onder het museum. Het is niet genoeg, ...want naarmate de oorlog vordert, wordt het steeds onveiliger. Er wordt besloten om alle belangrijke kunststukken te evacueren. En niet alleen uit het Mauritshuis, maar ook uit andere Nederlandse musea. In het Rijksmuseum wordt de Nachtwacht van Rembrandt ...zelfs in een tapijt gerold. Klaar voor vertrek. Veel topstukken worden definitief uit hun lijsten gehaald... ...en na een aantal omzwervingen komen ze aan op hun eindbestemming, ver weg in het land. De grote schilderijen gingen in stof verpakt, meer niet, ...want dat werd te zwaar en de belangrijkste schilderijen gingen... ...in kisten, vaak meerdere in één kist. Dus dat was wel echt voor gezorgd. Maar er is natuurlijk een enorme voorbereiding en je moet ook... ...een enorme boekhouding bijhouden van wat waar is op een bepaald moment. Maar één schilderij gaat niet met de anderen mee. Niet in een vrachtwagen. Het meisje met de parel gaat alleen op reis. En we weten van een declaratie van Willem Martin, de toenmalige directeur, ...dat hij het schilderij met een restaurator erbij persoonlijk... ...via de eerste klas coupé van een trein naar Maastricht heeft vervoerd. Maar met een schilderij van onschatbare waarde in oorlogstijd... - In oorlogstijd heeft hij gedaan. Alleen hoe het verpakt was, dat weten we niet en ik kan me voorstellen... ...dat hij er wel verpakkingsmateriaal omheen heeft gedaan. In ieder geval een deken. Of het in een kist zat, dat weet ik niet. En dan is dat een declaratie van 1942. Overbrengen per spoor naar Maastricht van het meisjes kopje van Jan Vermeer Eerste klas Den Haag Maastricht. En hij kwam ook weer terug. Maar zonder schilderij. Welkom. Hallo. Dank je wel. - Welkom in Maastricht. Welkom bij de Van Schaik tunnel, de Sint-Pietersberg. Rijksbewaarplaats nummer negen. Hier kwam hij door naar binnen. Harold Kloos is de man die veel kan vertellen over de mergelgrotten... ...onder de Sint-Pietersberg bij Maastricht. Kilometers lang. Ooit gegraven om kalksteen te winnen. Een ideale opslagplek. Je ziet ook aan de grootte van de tunnel dat je hier gewoon met vrachtwagens. Per slot van rekening naar binnen kon rijden om hier voor de ingang, want hier is de ingang van de kluis om daar de kunstschatten af te leveren. En rijksbewaarplaats nummer negen. In deze kleine ruimte werden meer dan 750 schilderijen uit Nederlandse musea opgeslagen. Alles door elkaar. Van Gogh naast Rubens, Van Ruisdael, naast Hals en die opgerolde nachtwacht van Rembrandt. Die had zijn eigen plaats. Hier natuurlijk de plek van de Nachtwacht. Die hebben ze iedere dag een kwartslag moeten draaien... ...om het gewicht te verdelen gedurende al die jaren. Anders was ie bezweken onder zijn eigen gewicht. En dat zou natuurlijk voor een kunstwerk dat voor een miljard gulden in... ...die tijd al was verzekerd zou natuurlijk desastreus zijn geweest. De schilderijen werden continu bewaakt en de kluis... ...was volledig afgegrendeld en de bezetter was van alles op de hoogte. Sterker nog, die vond het een prima plan. En de Duitsers dachten laat die Nederlanders maar lekker kluizen en bunkers bouwen. We weten waar het ligt. Na de oorlog nemen we hem mee naar Duitsland. Hang het ergens op een muurtje en wij zeggen altijd Nou, we weten dat het verhaal anders is geweest, anders was het een Duitstalige rondleiding geweest. - Het meisje met de parel. Waar is het uiteindelijk hier beland of opgehangen? Weten we dat? Nee, nee, dat weten we van de andere kunstwerken eigenlijk ook niet. Ik kan u gerust zeggen dat het dit rek was geweest. En dan de derde van achter. Maar ja, dat kunnen we niet met zekerheid zeggen omdat het gewoon ja, je moet denken 750 kunstwerken. Er werd zeker geregistreerd welke kunstwerken hier waren, maar waar ze precies op hebben gehangen, daar kan ik u helaas niet met zekerheid vertellen. Dit zou wel een. Mooie plek zijn geweest. Ja gek hoor. Daar hangt hij dan toch. - There she is.